अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६०४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
का पुनरनुपश्यना ? प्रज्ञा । तथा हि तद्वाननुपश्यः क्रियते । यतश्चोक्तम्
"अध्यात्मं काये कायानुपश्यी विहरति" इति । अनुपश्यमस्यास्ति दर्शनमित्य-
नुपश्यी, कायेऽनुपश्यी कायानुपश्यी ।
कस्मात् प्रज्ञा 'स्मृत्युपस्थानम्' इत्युक्ता भगवता ? स्मृत्युद्रेकत्वादिति
वैभाषिकाः । स्मृतिबलाधानवृत्तित्वादिति योऽर्थः । दारुपाटकीलसन्धारणवत्¹ ।
एवं तु युज्यते—स्मृतिरनयोपतिष्ठत इति स्मृत्युपस्थानं प्रज्ञा; यथा-
तया हि प्रज्ञया तद्वान् प्रज्ञावान् । अनुपश्यः क्रियत इति । अनुपश्यती-
त्यनुपश्यः । "पाघ्राध्माधेट्दृशः शः" (पा० सू० ३.१.१३७) इति
शप्रत्ययः । अनुपश्यं पुद्गलं करोतीत्यनुपश्ययति । प्रज्ञास्वभावे त्वेवं विग्रहः—
अनुपश्यस्य करणमनुपश्यनेति । तया हि प्रज्ञया तद्वान् प्रज्ञावाननुपश्यः
क्रियते । यथा प्रज्ञायोगात् प्राज्ञः पुद्गल उच्यते, एवमनुपश्यनायोगादनुपश्य
इष्यतेऽनुपश्यना प्रज्ञेति सिद्धम् । यतश्चोक्तं भगवता—अध्यात्मं प्रत्यात्मं
काये कायानुपश्यी कायानुदर्शी विहरतीति । तेनापि ज्ञायतेऽनुपश्यना प्रज्ञेति ।
कथमिति ? साधयति—अनुपश्यमस्यास्ति । किं तद् ? दर्शनम् । दर्शन-
लक्षणं ह्यनुपश्यम् । अतोऽनुपश्यी पुद्गलः, दण्डिवत् । ततः सप्तमीतत्पुरुषः—
कायेऽनुपश्यी कायानुपश्यीति । कायमनुपश्यितुं शीलमस्येति कायानुपश्यीति
णिनिरपि (पा० सू० ३.२.७८) यदि विधीयेत, तथाप्येतद्रूपं सिद्ध्यतीति
पश्यामः ।
स्मृत्युद्रेकत्वादिति । स्मृत्यधिकत्वादित्यर्थः । स्मृतिबलाधानवृत्तित्वादिति ।
बलस्याधानम् स्मृतेर्बलाधानं स्मृतिबलाधानम्, स्मृतिबलाधानेन वृत्तिरस्या
इति स्मृतिबलाधानवृत्तिः प्रज्ञा, तद्भावः तस्मात् । दारुपाटकीलसन्धारणवत् ।
यथा दारुपाटेन तीक्ष्णकीलेन दारुपाटस्य सन्धारणम्, एवमस्याः प्रज्ञायाः
स्मृतिबलाधानेनालम्बने वृत्तिरिति । यदि हि स्मृतिरालम्बनं धारयत्येवं प्रज्ञा
प्रजानातीति, तदेवं स्मृत्योपतिष्ठत इति स्मृत्युपस्थानं प्रज्ञेति वैभाषीकीयोऽर्थः ।
“कृत्यल्युटो बहुलम्” (पा०सू० ३.३.११३) इति कर्त्तर्यपि ल्युड् भवतीति ।
एवं तु युज्यत इत्याचार्यः । करणसाधनमेतत् । स्मृतिरनयोपतिष्ठत
इति । अर्थप्रदर्शनमात्रमेतत् । विग्रहस्त्वेवं कर्तव्यः—उपतिष्ठतेऽनेनेत्यु-
पस्थानम्, स्मृतेरुपस्थानं स्मृत्युपस्थानमिति । कथं स्मृतिरनयोपतिष्ठते ?
१. °पाटन०—का० ।