अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६०३
अथ स्मृत्युपस्थानानां कः स्वभावः ? त्रिविधस्मृत्युपस्थानं स्वभावसंसर्गा-
लम्बनस्मृत्युपस्थानम् ।
तत्र स्वभावस्मृत्युपस्थानम्
प्रज्ञा,
कीदृशी प्रज्ञा ?
श्रुतादिमयी,
श्रुतमयी, चिन्तामयी, भावनामयी च । त्रिविधानि स्मृत्युपस्थानानि श्रुत-
चिन्ता-भावनामयानि ।
अन्ये संसर्गालम्बनात्¹,
अन्ये तत्सहभुवो धर्माः संसर्गस्मृत्युपस्थानम् । तदालम्बनात्² आलम्बन-
स्मृत्युपस्थानम् ।
स्वभावस्मृत्युपस्थानं प्रज्ञेति कुत एव तत् ? “काये³ कायानुपश्यना
स्मृत्युपस्थानम्” इति वचनात् ।
आर्यप्रतिकूललक्षणं दुःखमिति व्याख्यातमेतत् । धर्मास्त्रिभ्योऽन्य इति
असम्भिन्नव्यवस्थाभिसन्धायैवमुच्यते । सम्भिन्नव्यवस्थायां तु कायादयो-
ऽपि निगृह्यन्ते । पुन सर्वे संस्कृता असंस्कृताश्च धर्मा द्रष्टव्याः ॥ १४ ॥
स्वभावस्मृत्युपस्थानं प्रज्ञेति । यस्मात् संसर्गालम्बनमपेक्ष्येयं प्रज्ञोपतिष्ठते,
तस्मात् स्मृत्युपस्थानमित्युच्यते ।
“श्रुतादिमयी” इति । विशेषणम् । यस्मात् स्मृत्युपस्थानानि प्रायोगि-
काणि नोपपत्तिलभ्यानि कस्मात् प्रज्ञास्वभावमित्युच्यते, किमन्यथापि
स्मृत्युपस्थानमस्ति ? इति उच्यते—“अन्ये संसर्गालम्बनाद्” इति । अन्ये तत्सह-
भुवो वेदनादयः । संसर्गेण स्मृत्युपस्थानं संसर्गस्मृत्युपस्थानम् । स्वभावस्मृत्यु-
पस्थानसंसर्गात् । तदालम्बनादिति । स्वभावसंसर्गस्मृत्युपस्थानालम्बनाद्
आलम्बनस्मृत्युपस्थानम् । तदालम्बना आलम्बनस्मृत्युपस्थानमित्यपरे पठन्ति ।
आलम्ब्यन्त इत्यालम्बनाः । के ? कायवेदनाचित्तधर्माः । तदेवं सति
तदालम्बनस्मृत्युपस्थानं सर्वधर्मस्वभावं भवति । उक्तं च भगवता—“सर्व-
धर्मा इति भिक्षवश्चतुर्णां स्मृत्युपस्थानानामेतदधिवचनम्” इति ।
१. लम्बनाः—का० । २. तदालम्बना—का० । ३. कामे—का० ।