अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)
Abhidharmakosha and Bhashya of Vasubandhu with Commentary
आचार्य वसुबन्धु (टीकाकार: यशोमित्र, सम्पादक: स्वामी द्वारिकादास शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 919, कुल 1258 में से
संदर्भ में पढ़ें६०० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
न्धारिण इति। तान् प्रविशतः कण्ठहृदयनाभिकट्यूरुजङ्घाप्रवेशक्रमेण यावत्
पादावनुगच्छति।
निष्क्रामतो वितस्तिव्यामान्तरं यावद्वायुमण्डलं वैरम्भाश्च वायव
इत्यपरे। तदेतत् तत्त्वमनसिकारत्वान्न युक्तमेतत्¹।
स्थापना नाम नासिकाग्रे यावत् पादाङ्गुष्ठे स्थितां पश्यति, मणिसूत्रवत्।
किमनुग्राहका एते उपघातकाः शीता उष्णा इति ? उपलक्षणा नाम।
नैते केवला वायव एव, चत्वार्येतानि महाभूतानि महाभूतनिर्वृत्तमुपादायरूपं
तदाश्रिताश्चित्तचैत्ता इति पञ्चस्कन्धानुपलक्षयति।
विवर्तो नाम वाय्वालम्बनां बुद्धिं विवर्त्योत्तरोत्तरेषु² कुशलमूलेषु संनियोजनं
यावद्धर्मेषु।
परिशुद्धिर्दर्शनमार्गादिष्ववतारः।
स्मृत्युपस्थानादिवज्रोपमसमाध्यन्ता विवर्त इत्यपरे। क्षयज्ञानादि-
विशुद्धिरिति³।
गणनानुगमः स्थानं लक्षणाऽर्थविवर्त्तना;
परिशुद्धिश्च षोढेयमानापानस्मृतिर्मता॥
इति संग्रहश्लोकः॥ १२॥
वितस्तिव्यामान्तरमिति। बलवद् दुर्बलप्राणियोगात्।
यावद्वायुमण्डलमिति अधस्तादनुगच्छति। वैरम्भाश्च वायव इत्युपरिष्टात्।
तत्त्वमनसिकारत्वान्न युक्तमेतत्। यावद्वायुमण्डलं वैरम्भाश्च वायव इति।
अधिमुक्तिमनस्कारस्यैषा कल्पना युज्येत।
किमनुग्राहका एते यावदुष्णा इति। स्थापनैवेयं द्रष्टव्या। कायप्रदेश
एवानुग्राहकादिविशेषस्थापनतः। तदाश्रिताश्चित्तचैत्ता इति। तत्प्रतिबद्धवृत्तय
इत्यर्थः। उत्तरोत्तरेषु कुशलमूलेष्विति। स्मृत्युपस्थानोष्मगतादिष्विति।
दर्शनमार्गादिष्विति। आदिशब्देन भावनामार्गग्रहणम्।
क्षयज्ञानादिविशुद्धिरिति। आदिशब्देन अनुत्पादज्ञानाशैक्षसम्यग्दृष्टि-
ग्रहणम्॥ १२॥
१. युक्तम्—का०। २. विवर्त्योत्तरेषु—का०। ३. ०शुद्धिरिति—का०।