अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
स्कन्धायतनधातुप्रतीत्यसमुत्पादसत्याहारध्यानाप्रमाणारूप्यविमोक्षाभिभ्वायत-
नकृत्स्नायतनबोधिपाक्षिकाभिज्ञाप्रतिसंवित्प्रणिधिज्ञानाऽरणादीना कथा प्रत्येकं धर्म-
स्कन्ध इति ।
चरितप्रतिपक्षस्तु धर्मस्कन्धोऽनुवर्णितः ॥ २६ ॥
एवं तु वर्णयन्ति—अशीतिश्चरितसहस्राणि सत्त्वानाम् रागद्वेषमोहमानादि-
चरितभेदेन, तेषां प्रतिपक्षेण भगवताऽशीतिर्धर्मस्कन्धसहस्राण्युक्तानि ॥२६॥
यथैतान्यशीतिर्धर्मस्कन्धसहस्राण्येतेष्वेव पञ्चस्कन्धेषु प्रतिपादितानि,
तथान्येऽपि यथायोगं स्कन्धायतनधातवः ।
प्रतिपाद्या यथोक्तेषु सम्प्रधार्य स्वलक्षणम् ॥ २७ ॥
येऽप्यन्ये स्कन्धायतनधातवः सूत्रान्तरेषूक्ताः, तेऽप्येष्वेव यथोक्तेषु
स्कन्धादिषु प्रतिपाद्याः स्वं स्व स्वभावमेषा¹ यथाव्यवस्थापितमस्मिञ्छास्त्रे²
विमृश्य³ । तत्र तावत् पञ्चानां शीलसमाधिप्रज्ञाविमुक्तिज्ञानदर्शनस्कन्धानां
शीलस्कन्धो रूपस्कन्धेन सगृहीतः, शेषाः संस्कारस्कन्धेन । दशानां कृत्स्ना-
प्रतीत्यसमुत्पादादीनि चेह व्याख्यास्यन्ते । प्रणिधिज्ञानाऽरणादीनामिति । आदि-
ग्रहणेन संग्रहवस्तुकर्मपथाशुभानापानस्मृत्यादीनि गृह्यन्ते ।
“चरितप्रतिपक्षस्तु धर्मस्कन्धोऽनुवर्णितः” इति । तुशब्दः पूर्वोक्तपक्षनिरा-
करणार्थः, अवधारणार्थो वा । रागद्वेषमोहमानादिचरितभेदेनेति । आदिशब्देन
दृष्टिविचिकित्सादीना ग्रहणम् । केचित् सत्त्वा रागचरिता., केचिद् द्वेषचरिता',
केचिन्मोहचरिताः, केचिन्मानचरिता., केचिद् दृष्टिचरिता., केचिद् विचिकित्सा-
चरिताः, केचिद् रागद्वेषचरिता , केचिद् रागद्वेषमोहचरिता., केचिद् रागाशया
द्वेषप्रयोगा., केचिद् द्वेषाशया रागप्रयोगा., केचित् कृत्रिमरागा निगूढद्वेषा.
केचित् कृत्रिमद्वेषा निगूढरागा इति । तेषां प्रतिपक्षेण भगवता तान्युक्तानीति ॥२६॥
येऽप्यन्ये स्कन्धायतनधातव इति । विस्तर.—येऽपि स्कन्धायतनधात-
वस्तेऽप्येतेष्वेव स्कन्धायतनधातुषु प्रतिपाद्याः प्रवेशयितव्या., स्वं स्वं स्वभावमेषा
यथाव्यवस्थापितमस्मिन् शास्त्रे विमृश्य—स्कन्धा स्कन्धेषु प्रतिपादयितव्याः,
आयतनान्ययतनेषु, धातवो धातुषु ।
शीलस्कन्धो रूपस्कन्धसंगृहीत इति । कायवाग्विरतिरूपस्वभावत्वाच्छील-
१. लक्षणमेषां—का० । २. यथाविहित०—का० ।
३. सम्प्रधार्य—का० ।