अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

यतनानामष्टावलोभस्वभावत्वाद् धर्मायतनेन । सपरिवारणि तु पञ्चस्कन्धस्वभाव-
त्वात् मनोधर्मायतनाभ्याम् । तथाभिभ्वायतनानि । आकाशविज्ञानानन्त्यायतनकृत्स्ने
चत्वारि चाकाशानन्त्यायतनादीनि चतुःस्कन्धस्वभावत्वात् मनोधर्मायतनाभ्याम् । पञ्च
स्कन्धस्य । शेषाः संस्कारस्कन्धेनेति । समाध्यादीना चैतसिकत्वात् । विमुक्ति-
रिहाधिमोक्षोऽभिप्रेतः । विमुक्तिज्ञानदर्शनं च प्रज्ञाविशेष एवेति ।
अष्टावलोभस्वभावत्वाद् धर्मायतनेनेति । कतमान्यष्टौ ? पृथिव्यप्तेजोवायुनील-
पीतलोहितावदातकृत्स्नायतनानि । तानि चालोभस्वभावान्यपदेक्ष्यन्ते—
“अलोभोऽष्टौ” ( अभि० को० ८ ३६ ) इति । अलोभश्च धर्मायतनेऽन्तर्भवति,
तेन तत्संग्रह । सपरिवाराणि तु पञ्चस्कन्धस्वभावत्वान्मनोधर्मायतनाभ्याम् ।
किम् ? संगृहीतानि । तस्यालोभस्य परिवारोऽनुपरिवर्ति रूपं रूपस्कन्धः,
वेदनासंज्ञे वेदनासंज्ञास्कन्धौ, चेतनादय सम्प्रयुक्ता जात्यादयश्च विप्रयुक्ताः
संस्कारस्कन्ध , विज्ञानं चात्र कलापे विज्ञानस्कन्ध इति पञ्चस्कन्धस्वभावानि
तानि भवन्ति । नवमदशमे त्वाकाशानन्त्यायतनविज्ञानानन्त्यायतनकृत्स्ने
पश्चाद् वक्ष्यते ।
तथाभिभ्वायतनानीति । तान्यलोभस्वभावत्वाद् धर्मायतनेन, सपरिवाराणि
तु पञ्चस्कन्धस्वभावत्वान्मनोधर्मायतनेन पूर्ववद् व्याख्यातव्यानि ।
आकाशविज्ञानानन्त्यायतनकृत्स्नं चत्वारि चाकाशानन्त्यायतनादीनि, आकाश-
विज्ञानाकिञ्चन्य-नैवसंज्ञानासंज्ञायतनानि, चतुःस्कन्धस्वभावत्वान्मनोधर्माभ्यां
संगृहीतानि । न हि तत्र रूपस्कन्धोऽस्ति ।
पञ्च विमुक्त्यायनानीति । विस्तर.—सूत्र उक्तम्—'पञ्चेमानि विमुक्त्या-
यतनानि । कतमानि पञ्च ? १. इह भिक्षो शास्ता धर्मं देशयति अन्यतरान्य-
तरो वा विज्ञो गुरुस्थानीयः सब्रह्मचारी । यथा यथास्य शास्ता अन्यतरान्यतरो
वा विज्ञो गुरुस्थानीयः सब्रह्मचारी धर्मं देशयति तथा तथा तेषु धर्मेष्वर्थप्रति-
संवेदी भवति, धर्मप्रतिसंवेदी च । तस्यार्थप्रतिसंवेदिनो धर्मप्रतिसंवेदिनश्चो-
त्पद्यते प्रामोद्यम्, प्रमुदितस्य प्रीतिर्जायते, प्रीतिमनस काय. प्रस्रभ्यते, प्रस्रब्ध-
कायः सुखं वेदयते, सुखितस्य चित्तं समाधीयते, समाहितचित्तो यथाभूतं
प्रजानाति यथाभूतं पश्यति, यथाभूतं प्रजानन् यथाभूतं पश्यन्निर्विद्यते,
निर्विण्णो विरज्यते, विरक्तो विमुच्यते—इदं प्रथमं विमुक्त्यायतनम् । यत्र
स्थितस्य भिक्षोर्वा भिक्षुण्या वा अनुपस्थिता स्मृतिरुपतिष्ठते, असमाहितं
चित्तं समाधीयते, अपरिक्षीणाश्चास्रवा परिक्षीयन्ते, अननुप्राप्तं चानुत्तरं
योगक्षेमं निर्वाणमनुप्राप्नोति ।