अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

तिस्रो वेदना यथाक्रमं तद्वशेन सुखवेदनीयादयोऽपि संस्कारा मनापादिसंज्ञां
लभन्ते। सुखाया हि वेदनाया विपरिणामेन दुःखता। सूत्र उक्तम्—"सुखा वेदना
उत्पादसुखा स्थितिसुखा विपरिणामदुःखा" इति। दुःखायाः दुःखस्वभावेनैव दुःखता।
"दुःखा वेदना उत्पाददुःखा स्थितिदुःखा" ( ) इति सूत्रे। अदुःखासुखा-
वेदनायाः संस्कारेणैव दुःखता। "प्रत्ययाभिसंस्करणाद्यदनित्यं तद्दुःखम्" इति।
वेदनावत् तद्वेदनीया अपि संस्कारा वेदितव्याः¹।
तिस्रो वेदना यथाक्रममिति। सुखा वेदना मनापा, दुःखा अमनापा,
अदुःखासुखा नैव मनापा नामनापेत्यर्थः। तद्वशेनेति। वेदनावशेन। अवेदना-
स्वभावा अपि रूपशब्दादयस्तदनुकूलत्वान् मनापादिसंज्ञां लभन्ते। विपरिणामेन
दुःखतेति। अनित्यताविपरिणामेनेत्यर्थः। यथोक्तम्—
"हा चैत्ररथ हा वापि हा मन्दाकिनि हा प्रिये।
इत्यार्त्ता विलपन्तोऽपि गां पतन्ति दिवौकसः"॥ ( )
इति। दुःखस्वभावेनैवेति। उपघातस्वभावेनेत्यर्थः। दुःखा वेदना उत्पाददुःखा
स्थितिदुःखेति। नन्वेषा अर्थापत्तितो विपरिणामसुखा प्राप्नोति, तथा च सति
लक्षणसङ्करः स्यात् ? नेदमस्या लक्षणम्। किं तर्हि ? विदूषणार्थमयमुपदेश
'इति। अथ वा भवत्वेव सात्र। येन रूपेण विदूष्यते, तदेवेहापेक्ष्यते² इति दुःखैव
भवति। यथा—सुखा वेदना उत्पादस्थितिसुखत्वात् सुखापि सती विपरिणाम-
दुःखतया दुःखेत्येव विदूष्यते; विदूषणीयत्वेनाभिप्रीयमाणत्वादिति। संस्कारेणैव
दुःखतेति। संस्करणेनैव जननेनैवेत्यर्थः। यदनित्यम् तद् दुःखम्, यन्न
नियतस्थितम् तद् दुःखम्, यज्जायते विनश्यति च तद् दुःखमित्यर्थः।
तेनोक्तम्—प्रत्ययाभिसंस्करणादिति। प्रत्ययैरभिसंस्क्रियते यस्मात्। तस्मात् तद्
दुःखमिति। वेदनावत्तद्वेदनीया अपि संस्कारा वेदितव्या इति। सुखवेदनीयानां
संस्काराणां विपरिणामेन दुःखता। सुखवेदनीयाः संस्कारा उत्पादसुखाः
स्थितिसुखा विपरिणामदुःखा इति। दुःखवेदनीयानां संस्काराणां दुःखवेदनीय-
स्वभावेनैव दुःखता। दुःखवेदनीयाः संस्कारा उत्पाददुःखा स्थितिदुःखा इति।
अदुःखासुखवेदनीयानां संस्काराणां संस्कारेणैव दुःखता; प्रत्ययाभिसंस्करणात्।
यदनित्यं तद् दुःखमिति।
१. उच्यन्ते—का०।
२. तदेवेपेक्षते—जा०।