अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
किञ्चिद् वर्तमानविषयम्, किञ्चिद् यावत् १ त्र्यध्वानध्वविषयम् ।
भौतिकार्थ्याच्चतुष्टयम् ।
प्रागिति वर्तते । पञ्चाना पुनश्चत्वारि पूर्वमुक्तानि, भौतिकविषयत्वात् ।
कायस्य त्वनियतो विषयः—कदाचिद् भूतानि, कदाचिद् भौतिकम्, कदाचि-
दुभयम् ।
दूराशुतरवृत्त्याऽन्यत्,
शेषं पुनरितरस्माद् यथायोगं दूराशुतरवृत्त्या पूर्वमुक्तम् । चक्षुःश्रोत्रं हि
दूरविषयम्, तन् पूर्वमुक्तं द्वयात् । तयोरपि चक्षुषो दूरतरे वृत्तिः, पश्यतोऽपि
दूरान्नदीं तच्छब्दाश्रवणात्, अतस्तत् पूर्वमुक्तम् । घ्राणस्य तु नास्ति दूरे वृत्तिः,
जिह्वायाश्च तयोराशुतरवृत्तित्वान् घ्राणं पूर्वमुक्तम्, अप्राप्तस्यैव जिह्वा भोज्यस्य २
गन्धग्रहणात् ।
यथास्थानं क्रमोऽथ वा ॥ २३ ॥
आकुलविषयत्वादसुगमं पश्चाद्वृत्ति च प्रायेण । कथम् ? इत्याह—किञ्चिद् वर्त-
मानविषयं किञ्चिद् यावत् त्र्यध्वानध्वविषयमिति । यावच्छब्देन किञ्चिदतीतविष-
यम्, किञ्चिदनागतविषयम्, किञ्चित् त्र्यध्वविषयम्, “सर्वधर्मा अनात्मानः”
इति यथा । किञ्चिदनध्वविषयमसंस्कृतविषयमित्यर्थः । एवमनियतविषयं मनः,
तथा च न तत्सुगममिति पश्चादुक्तम् । सुगमं हि लोके पूर्वमुपदिश्यमानं दृश्यते ।

• “भौतिकार्थाच्चतुष्टयम्” इति । चक्षुरादिचतुष्टयं रूपाद्युपादायरूपविषयम्,
  तस्मात् तत् कायात् पूर्वमुक्तम् । कायस्य त्वनियतो विषयः । कदाचिद् भूतानि,
  कदाचिद् भौतिकं यदि व्यवच्छेदग्रहणम् । कदाचिदुभयं यद्यव्यवच्छेदग्रहणम् ।
  शेषं पुनरितरस्माद् यथायोगम् दूराशुतरवृत्त्या पूर्वमुक्तमिति । शेषं चक्षुरादि ।
  तदितरस्मात् सम्भवतो दूराशुतरवृत्त्या—दूरवृत्त्या, दूरतरवृत्त्या, आशुतर-
  वृत्त्येति विभज्य—द्वयं द्वयात्, एकं चैकस्मात्, पुनरेकं चैकस्मादिति योज्य-
  मित्यर्थः । कथम् ? इत्याह—चक्षुःश्रोत्रं हि दूरविषयम् । तन् पूर्वमुक्तं द्वयाद्
  घ्राणजिह्वात् । तयोरपि चक्षुःश्रोत्रयोश्चक्षुषो दूरतरे वृत्तिः; पश्यतोऽपि दूरान्नदीं
  तच्छब्दाश्रवणात् । अतस्तत् पूर्वमुक्तमिति वर्तते । तच्चक्षुः श्रोत्रात् पूर्वमुक्तम् ।
  तयोराशुतरवृत्तत्वादिति । तयोर्घ्राणजिह्वयोर्घ्राणं पूर्वमुक्तं जिह्वायाः । कथम् ?
  इत्याह—अप्राप्तस्यैव जिह्वां भोज्यस्य गन्धग्रहणादिति ।
  १. का० पुस्तके नास्ति । २-२ जिह्वामोज्यस्य—का० ।