अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८५६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
विमुक्तिमार्गोऽपीत्यपरे । सोऽपि हि तां क्लेशप्राप्तिं¹ दूरीकरोति ।
विदूषणप्रतिपक्षो येन मार्गेण तं धातुं दोषतो दर्शनाद् विदूषयति । अपि
त्वियमानुपूर्वी² साध्वी भवेत् ।
विदूषणप्रतिपक्षो दुःखसमुद्यालम्बनः प्रयोगमार्गः । प्रहाणप्रतिपक्षः सर्व
आनन्तर्यमार्गः । आधारप्रतिपक्षो विमुक्तिमार्गः । दूरीभाव प्रतिपक्षो विशेषमार्ग
इति ।
प्रहीयमाणः क्लेशः कुतः प्रहातव्यः ?
प्रहातव्यः क्लेश आलम्बनात् मतः ॥ ६१ ॥
न हि सम्प्रयोगात् क्लेशो विवेचयितुं शक्यते । आलम्बनाच्च शक्यते;
यस्मान्न पुनस्तदालम्ब्योत्पद्यते । अनागतस्तावच्छक्येतालम्बनाद् विवेचयितुम्,
अतीतस्तु कथम् ? अथालम्बनपरिज्ञानात् प्रहातव्य इत्ययमस्यार्थः ? एषोऽपि
इति । योऽसौ विमुक्तिमार्गः—दुःखे धर्मज्ञानम्, तस्मात् परेण यो मार्गो
दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्त्यादिः, स दूरीभावप्रतिपक्ष इति दर्शयति ।
विमुक्तिमार्गोऽपीत्यपर इति । स चाप्याद्यो विमुक्तिमार्गो दूरीभावप्रतिपक्ष
इत्युच्यते । सोऽपि हि तां क्लेशप्राप्ति दूरीकरोति । एवं च सति विमुक्तिमार्ग
आधारप्रतिपक्षो दूरीभावप्रतिपक्ष इति वचनमद्वयं लभत इत्युक्तं भवति । तं
धातुं दोषतो दर्शनात् विदूषयतीति । अनित्यादिभिराकारैर्यैन तं धातुं विदूषय-
तीत्यर्थः । तदेवं सति योऽपि दुःखसमुदयालम्बनः प्रहाणप्रतिपक्षः, स चापि
विदूषणप्रतिपक्ष इति दर्शितं भवति । अपि त्वियमानुपूर्वी साध्वी भवेदित्याचार्यः ।
सोपानन्यायसमाश्रयात्, लक्षणासाङ्कर्याच्चेयमानुपूर्वी साध्वीति दर्शयति ।
दुःखसमुद्यालम्बनः प्रयोगमार्ग इति । प्रयोगमार्ग एवोष्मगतादि गृह्यते,
नानन्तर्यमार्गादि ; प्रहाणप्रतिपक्षादित्वेन तद्व्यवस्थापनात् । सर्वानन्तर्यमार्ग
इति । पश्चात्कालीनोऽपि योऽन्यः । विमुक्तिमार्गः सर्व इत्येव चाधिक्रियते ।
विशेषमार्गस्तु य एतत्त्रयव्यतिरिक्तः, स इह गृह्यते ।
न हि सम्प्रयोगात् क्लेशो विवेचयितुं शक्यते इति । स्वकलापाद् विवेचना-
शक्यत्वात् । अनागतस्तावच्छक्यत आलम्बनाद् विवेचयितुम् । विवेचितस्य तस्य
न पुनस्तद् वस्त्वालम्ब्योत्पत्तिरित्यतः कारणात् । अतीतस्तु कथम् । यद्वस्त्वा-
लम्ब्योत्पन्नः, न ह्यालम्बितं वस्त्वालम्बनीकर्तुं शक्यते । एषोऽपि नैकान्त इति ।
१. प्राप्ति—का० । २. त्वेषामिय०—का० ।