अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८५१
मदः ।
सुखाभ्याम्,
तृतीये ध्याने सुखेनार्धस्तात्, सौमनस्येन ऊर्ध्वमुपेक्षया । यस्मात्
सर्वगोपेक्षा,
अतस्तया सर्वेऽनुशयाः सम्प्रयुज्यन्ते । न हि तस्याः क्वचित् प्रतिषेधोः,
यथाऽविद्यायाः ।
चत्वार्यन्यानि पञ्चभिः ।। ५८ ।।
आह्रीक्यमनपत्राप्यं स्त्यानमौद्धत्यं चैतानि चत्वारि पर्यवस्थानानि पञ्चभिर-
पीन्द्रियैः संप्रयुज्यन्ते; अकुशलमहाभूमिकत्वात्, क्लेशमहाभूमिकत्वाच्च ।। ५८ ।।
यानि सूत्रे पञ्च निवरणानि उक्तानि—कामच्छन्दः, व्यापादः, स्त्यान-
मिद्धम्, औद्धत्यकौकृत्यम, विचिकित्सा च । किं त्रैधातुक्यः स्त्यानौद्धत्य-
विचिकित्सा गृह्यन्ते ? अथ कामप्रतिसंयुक्ता एव ? “केवलोऽयं परिपूर्णोऽ-
कुशलराशियदुत पञ्च निवरणानि” इत्येकान्ताः; कुशलत्ववचनात् सूत्रे ।
कामे निवरणानि,
लोभान्वयत्वेनेति । लोभहेतुकत्वेन । लोभसमुत्थेनेत्यर्थः ।। ५७ ।।
“मदः सुखाभ्याम्” इति । सुख-सौमनस्याभ्याम् । तृतीये ध्याने सुखेनेति ।
मदस्य मानसत्वात् । यथा अविद्याया इति । न क्वचित् क्लेशे उपक्लेशे वा
सम्प्रयोगप्रतिषेधोऽस्ति । एवमुपेक्षाया अपीति । अकुशलमहाभूमिकत्वात्
आह्रीक्यानपत्राप्ययोः । “अकुशले त्वाह्रीक्यमनपत्रापा” (अभि० को० २.२७)
इति वचनात् । क्लेशमहाभूमिकत्वाच्च स्त्यानौद्धत्ययोः । षड्विज्ञानकाया
अकुशलाः क्लिष्टाः सम्भवन्तीत्यतः पञ्चभिरपीन्द्रियै सम्प्रयोग एषां
सम्भवतीति ।। ५८ ।।
किं त्रैधातुक्यः स्त्यानमिद्धविचिकित्सा गृह्यन्त इति । आसां त्रिधातुक्तवात्
ता एव निष्कृष्य पृच्छयन्ते । केवलोऽयमिति विस्तरः । अकुशला राशिरिति ।
“भिक्षवो यदुत पञ्चनिवरणानीति ते सम्यग् वदमाना वदेयुः । तत् कस्य हेतोः ?
केवलोऽयं भिक्षवः परिपूर्णाकुशलराशियदुत पञ्च निवरणानि” इति विस्तरेणै-
कान्ताकुशलत्ववचनात् । कामे निवरणानि नान्यत्रेति । वृत्तिसूत्रपदयोरेकवाक्यता ।
निवरणानीति ध्यानसम्पत्त्यादीनामावरणानीत्यर्थः ।
१. तत्र०—का० ।