अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८५० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
सर्वेऽप्येते ऽनुशया उपेक्षेन्द्रियेण सम्प्रयुक्ताः । प्रवाहच्छेदकाले किल
क्लेशानामवश्यमुपेक्षा संतिष्ठते ।
अधोभूमिकाः कथम् ? इत्याह—
स्वैः स्वैर्यथाभूम्यूर्ध्वभूमिकाः ॥ ५६ ॥
स्वैः स्वैरिन्द्रियैरूर्ध्वभूमिका अनुशयाः सम्प्रयुज्यन्ते । यस्यां भूमौ
यावन्तीन्द्रियाणि, तत्रापि चातुर्विज्ञानकायिकाश्चातुर्विज्ञानकायिकैः, मनोभूमिका
मनोभूमिकैरेव यथासंभवम् ॥ ५६ ॥
उक्तः क्लेशानामिन्द्रियसम्प्रयोगः ॥
उपक्लेशानां पुनः
दौर्मनस्येन कौकृत्येमोर्ष्या क्रोधो विहिंसनम् ।
उपनाहः प्रदाशश्च,
'सम्प्रयुक्तानि' इति वर्तते । दैन्याकारवर्तित्वादेषाम् , मनोभूमिकत्वाच्च ।
मात्सर्यं तु विपर्ययात् ॥ ५७ ॥
सौमनस्येनेत्यर्थः । लोभान्वयत्वेन हर्षाकारवर्तित्वात् ॥ ५७ ॥
माया शाठ्यमथो म्रक्षो मिद्धं चोभयथा,
सौमनस्यदौर्मनस्याभ्याम् । कदाचिद्धि सुमनाः परं वञ्चयते, कदाचिद्
दुर्मनाः । एवं यावत् स्वपिति ।
शीलव्रतपरामर्शश्च । कथमुच्छेददृष्टिः सौमनस्येन सम्प्रयुक्ता ? तस्याभिन-
न्दत्वात् । उपेक्षा सन्तिष्ठत इति । विनाशावस्थायां मन्दत्वात् । यस्यां भूमौ
यावन्तीन्द्रियाणीति ।
सौमनस्यसुखोपेक्षाः उपेक्षा सुमनस्कजे ।
सुखोपेक्षे उपेक्षा च विदो ध्यानोपपत्तिषु ॥ इत्यवगन्तव्यम् ।
तत्राप्यूर्ध्वभूमिषु । चतुर्विज्ञानकायिकाः प्रथम एव ध्याने । चक्षुः-श्रोत्र-
काय-मनोविज्ञानभूमिकाः । प्रथमे हि ध्याने त्रिविज्ञानकायिकं सुखेन्द्रियमस्ति ।
मनोविज्ञानकायिकं सौमनस्येन्द्रियम् । चतुर्विज्ञानकायिकमुपेक्षेन्द्रियम् । तत
ऊर्ध्वं मनोभूमिकमेव । द्वितीये ध्याने सौमनस्योपेक्षेन्द्रिये । तृतीये सुखोपेक्षे-
न्द्रिये । चतुर्थे ध्याने आरूप्येषु चोपेक्षेन्द्रियमेव । तत्र सर्वेऽप्यनुशया यथायथं
वेदेनेन्द्रियेण सम्प्रयुक्ताः । तत्र शमथस्निग्धसन्तानत्वात् हर्षदैन्याकारव्यवस्था
नास्ति । दैन्याकारवर्तित्वादेषां कौकृत्यादीनां न सौमनस्येन सम्प्रयोगः । मनो-
भूमिकत्वाच्च दुःखेन्द्रियेण ॥ ५६ ॥