अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८५२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
नान्यत्र धातौ । किं पुनः कारणं द्वे स्त्यानमिद्धे एकं निवरणमुक्तम्, द्वे
चौद्धत्यकौकृत्ये एकम् ?
एकविपक्षाहारकृत्यतः ।
द्वयेकता²
द्वयोरेकता द्वयेकता । विपक्षः प्रतिपक्षोऽनाहार इत्येकोऽर्थः । स्त्यान-
मिद्धयोरेक आहारः सूत्रे, अनाहारश्च । कः स्त्यानमिद्धनिवरणस्याहारः ? पञ्च
धर्माः—तन्द्रा, अरतिः, विजृम्भिका, भक्तेऽसमता, चेतसो लीनत्वमिति । अथ
स्त्यानमिद्धनिवरणस्यानाहारः ? आलोकसंज्ञेति । कृत्यमनयोरप्येकम् । उभे अपि ह्येते
चित्तं लयं चोदयतः । औद्धत्यकौकृत्ययोरप्येक आहार उक्तः, एकोऽनाहारः ।
कश्चौद्धत्यकौकृत्यनिवरणस्याहारः ? चत्वारो धर्माः—जातिवितर्कः, जनपदवितर्कः,
अमरवितर्कः, पौराणस्य च हसितक्रीडितरमितपरिभाषितस्यानुस्मर्त्ता भवतीति ।
कश्चौद्धत्यकौकृत्यनिवरणस्यानाहारः ? शमथ इति । कृत्यमप्यनयोरेकम् । उभे
अपि ह्येते चित्तमव्युपशान्तं वर्तयतः । अत एकविपक्षाहारकृत्यत्वात् द्वयोरप्येकत्व-
मुक्तम् ।
यदि सर्वक्लेशा निवरणम्, कस्मात् पञ्चैवोक्तानि ?
पञ्चता स्कन्धविघातविचिकित्सनात् ॥ ५९ ॥
कामच्छन्दव्यापादाभ्यां शीलस्कन्धविघातः । स्त्यानमिद्धेन प्रज्ञास्कन्धस्य,
“एकविपक्षाहारकृत्यतः” इति । एकविपक्षाहारकृत्यत्वादित्यर्थः । अन्तरेणापि
हि भावप्रत्ययं भावप्रधाने निर्देशो भवेत् । अथवा—एकं विपक्षाहारकृत्यम् =
एकविपक्षाहारकृत्यम्, तत इति । विपक्षः प्रतिपक्ष इति । श्लोकबन्धानुगुण्येन
प्रतिपक्ष इह विपक्षोऽभिप्रेतः । क्लेशविरुद्धः पक्षो विपक्ष इति कृत्वा । अभिधर्मे
तु कृष्णः पक्षो विपक्षः, अशुक्लविरुद्धः पक्षो विपक्षः, शुक्लविरुद्धः पक्षो विपक्ष
इति प्रतीतम् ।
भक्ते असमतेति । अति बहु भुक्त्वा आहारस्य यः कायोपरोधः । अनाहार
इति प्रतिपक्षः ।
स्त्यानमिद्धेन प्रज्ञास्कन्धस्य । किम् ? विघात इति प्रकृतम् ।
२. कता—का० ।