अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ६७
धातुतो वा। कामगुणरूपप्रभावितो हि कामधातुः, वेदनाप्रभावितानि
ध्यानानि, संज्ञाप्रभाविताः त्रय आरूप्याः, संस्कारमात्रप्रभाविते भवाग्रम् —
एता¹ विज्ञानस्थितयः, तासु चतसृषु² प्रतिष्ठितं विज्ञानमित्येवं³ क्षेत्रबीजसंदर्श-
नार्थः स्कन्धानुक्रमः । अत एव च पञ्च स्कन्धाः, नाल्पीयांसः, न भूयांसः । अत
एव च क्रमकारणाद् वेदनासंज्ञे सस्कारेभ्यः पृथक् स्कन्धीकृते, यत एते औदा-
रिकतरे संक्लेशानुक्रमहेतू भाजनव्यञ्जनभूते, तत्प्रभावितं च धातुद्वयमिति ॥२२॥
आयतनधातूनां षण्णां चक्षुरादीनामनुक्रमो वक्तव्यः । तद्दर्शनेनैव हि
तद्विषयविज्ञानानां क्रमः । तेषां च पुन. षण्णाम्
प्राक् पञ्च वर्त्तमानार्थ्यात्,
चक्षुरादीनि पञ्च वर्त्तमानविषयत्वात् पूर्वमुक्तानि । मनस्त्वनियतविषयम्—
धातुतो वेति विस्तर । कामगुणा एव रूपाणि । तै. प्रभावितः प्रकर्षित
कामधातुः । वेदनाप्रभावितानि ध्यानानि । सौमनस्यसुखेन्द्रियप्रभावित प्रथमं
ध्यानम्, सौमनस्येन्द्रियप्रभावितं द्वितीयम्, सुखेन्द्रियप्रभावितं तृतीयम्,
उपेक्षेन्द्रियपरिशुद्धिप्रभावितं चतुर्थं ध्यानम् । संज्ञाप्रभावितास्त्रय आरूप्याः ।
आकाशसंज्ञाप्रभावितमाकाशानन्त्यायतनम्, विज्ञानसंज्ञाप्रभावितं विज्ञाना-
नन्त्यायतनम्, आकिञ्चन्यसंज्ञाप्रभावितमाकिञ्चन्यायतनम् । सस्कारमात्रप्रभा-
वितं भवाग्रम् । तत्र हि चेतना अशीतिं कल्पसहस्राण्यायुराक्षिपति ।
विज्ञानं कस्मात् सर्वेषां पश्चादुक्तम् ? इत्यत आह—एता विज्ञानस्थितय
इति । विस्तर.—चतस्रो विज्ञानस्थितय । रूपोपगा विज्ञानस्थिति कामधातु.,
वेदनोपगा चत्वारि ध्यानानि, संज्ञोपगा त्रय आरूप्या., संस्कारोपगा भवा-
ग्रम् । तासु चतसृषु विज्ञानस्थितिषु प्रतिष्ठितं विज्ञानम् । तदाश्रितत्वात् सर्व-
पश्चादुक्तम् । इत्येवं क्षेत्रबीजसंदर्शनार्थः स्कन्धानुक्रम उक्तो भवति । अत एव
च पञ्च स्कन्धा नाल्पीयासो न भूयास इति । यथौदारिकादिभि. कारणैर्नाल्पी-
यांसो न भूयास इत्यर्थः ॥ २२ ॥
पञ्च वर्तमानविषयत्वात् पूर्वमुक्तानीति । यानि वर्तमानविषयाणि तानि
परिस्फुटविषयाणि । परिस्फुटविषयाणि च सुगमानीति पूर्वमुक्तानि । वर्तमान-
विषयाणि च पूर्ववृत्तीनि भवन्ति, एवं च पूर्वमुक्तानि । मनस्त्वनियतविषयमिति ।
१ एता एव—का० । २. च—का० ।
३ विज्ञानमिति—का० ।