अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८४९
सुखसौमनस्याभ्यां रागः सम्प्रयुक्तः ।
द्वेषो विपर्ययात् ।
दुःखाभ्यामित्यर्थः । दुःखेन दौर्मनस्येन च । हर्षदैन्याकारवर्तित्वात् षड्-
विज्ञानभूमिकत्वाच्च रागद्वेषयोः ।
मोहः सर्वैः
अविद्यायाः सर्वक्लेशसम्प्रयोगित्वात् पञ्चभिरपीन्द्रियैः सम्प्रयोगः ।
असद्दृष्टिर्मनोदुःखसुखेन तु ॥ ५५ ॥
मनोदुःखं दौर्मनस्यम्, मनःसुखं सौमनस्यं च । ताभ्यां मिथ्यादृष्टिः
सम्प्रयुक्ता पुण्यकर्मणां पापकर्मणां च यथाक्रमम् ॥ ५५ ॥
दौर्मनस्येन काङ्क्षा,
संशयितो हि निश्चयेनार्थी दुर्मनायते ।
अन्ये सौमनस्येन,
अन्येऽनुशयाः सौमनस्येनैव संप्रयुक्ताः । के पुनरन्ये ? चतस्रो दृष्टयः,
मानश्च । हर्षाकारवर्तित्वात् ।
किंप्रतिसंयुक्ता इमेऽनुशया निर्दिष्टाः ? आह—
कामजाः ।
एवं प्रतिनियतं सम्प्रयोगमुक्त्वा सामान्येनाह—
सर्वेऽप्युपेक्षया,
क्लेषूक्ता इत्याश्रद्ध्य-कौशीद्य-प्रमादा एव, नान्ये, स्त्यानौद्धत्ययोरिहैव पूर्वे
गृहीतत्वात् । मोहस्य क्लेशग्रहणेन ग्रहणात् ॥ ५४ ॥
“सुखाभ्याम” इति । सुखवेदनास्वभावाभ्यामिन्द्रियाभ्यामित्यर्थः। हर्षदैन्या-
कारवर्तित्वादिति । हर्षाकारवर्ती रागः दैन्याकारवर्ती द्वेष इति यथासङ्ख्येन ।
षड्विज्ञानभूमिकत्वाच्चेति । पञ्चविज्ञानभूमिकत्वाद् रागः सुखेन्द्रियेण । मनो-
विज्ञानभूमिकत्वात्तु रागः सौमनस्येन्द्रियेण, द्वेषश्च दौर्मनस्येन्द्रियेण सम्प्रयुक्तः ।
पुण्यकर्मणां पापकर्मणां च यथाक्रममिति । पुण्यकर्मणां मिथ्यादृष्टिर्दौर्मनस्येन
सम्प्रयुक्ता, पुण्यक्रियाया नैरर्थक्यदर्शनात् । पापकर्मणां मिथ्यादृष्टिः सोमनस्येन
सम्प्रयुक्ता, स्वकृतपापवैफल्यदर्शनात् ।
चतस्रो दृष्टय इति । सत्कार्यदृष्टिः, अन्तग्राहदृष्टिः, दृष्टिपरामर्शः,