अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७४८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
स्त्यानौद्धत्यमदा धातुत्रये,
एते त्रयस्त्रैघातुकाः ।
अन्ये कामधातुजाः ॥ ५३ ॥
षोडशभ्यः पञ्चापनीयान्य एकादशोपक्लेशाः कामावचरा एव ॥ ५३ ॥
उक्ताः क्लेशा उपक्लेशाश्च ॥
अथैषामनुशयानां कति मनोभूमिकाः ? कति षड्‌विज्ञानकायिकाः ? संक्षेपतः
समानमिद्धा दृग्धेया मनोविज्ञानभूमिकाः ।
दर्शनप्रहातव्याः सर्वे मनोभूमिकाः सह मानसिद्धाभ्यां भावनाहेयाभ्यामपि ।
ते हि सकले मनोभूमिके ।
उपक्लेशाः स्वतन्त्राश्च,
ये च केचिदुपक्लेशाः स्वतन्त्रास्ते भावनाहेया अपि सन्तो मनोभूमिका
एव द्रष्टव्याः ।
षड्‌विज्ञानाश्रयाः परे ॥ ५४ ॥
अन्ये क्लेशोपक्लेशाः षड्‌विज्ञानभूमिकाः वेदितव्याः । के पुनरन्ये ?
भावनाप्रहातव्या रागप्रतिघाविद्या उपक्लेशाश्च तत्सम्प्रयुक्ताः, आहीक्यानपत्रप्य-
स्त्यानौद्धत्यानि, ये च क्लेशमहाभूमिकेषूक्ताः ॥ ५४ ॥
यानीमानि सुखादीनि पञ्चेन्द्रियाणि, एषां कतमेनेन्द्रियेण कतमः क्लेश
उपक्लेशो वा सम्प्रयुक्तः ?
सुखाभ्यां सम्प्रयुक्तो हि रागः,
एकान्ते स्थितश्चेदमुक्तवान्— 'विद्यमाने तथागते मां प्रष्टव्यं मन्यसे'— इतीदमस्य
शाठ्यं दृश्यते । स्वपरिषल्लज्जया ह्यात्मीयाज्ञानतां निगूहमानः स तथा कृतवा-
निति । उक्तमपि शाठ्यमिति । तथा हि— “कौकृत्यमिद्धाकुशलान्याद्ये ध्याने न
सन्त्यतः” (अभि० को० २.३१) इति । अत्रोक्तमपि प्रसङ्गेनेति । “परेणाव्या-
कृतांस्त्वतः” ६ति प्रसङ्गेनेति । पञ्चापनीयेति । माया-शाठ्य-स्त्यानौद्धत्य-
मदान् ॥ ५३ ॥
ते हि सकले मनोभूमिके इति । मानमिद्धे ।
“उपक्लेशाः स्वतन्त्राश्च” इति । ईर्ष्यामात्सर्यादयः । ये च क्लेशमहाभूमि-