अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
क्रमः पुनः ।
यथौदारिकसंक्लेशभाजनाद्यर्थधातुतः ॥ २२ ॥
रूपं हि सप्रतिघत्वात् सर्वौदारिकम् । अरूपिणां वेदना प्रचारौदारिकतया ।
तथा हि व्यपदिशन्ति—हस्ते मे वेदना, पादे मे वेदनेति । द्वाभ्यामौदारिकी¹
संज्ञा । विज्ञानात् संस्कारः² इति । अतो यथौदारिकतरं तत् पूर्वमुक्तम् ।
अथ वा—अनादिमति संसारे स्त्रीपुरुषा अन्योन्यं रूपाभिरामाः, ते च
वेदनास्वादगद्धर्धात्, तद्गद्धः संज्ञाविपर्यासात्, तद्विपर्यासः क्लेशैः, चित्तं च
तत्संक्लिष्टमिति यथासंक्लेशं च क्रमः ।
भाजनाद्यर्थेन वा । भाजनभोजनव्यञ्जनकर्तृभोक्तृभूता हि रूपादयः
स्कन्धाः ।
एवं धातुपरमो न धातु., आयतनोपरमो नायतनमिति धर्मधात्वायतनयो-
रप्यसंस्कृतं न व्यवस्थापितं स्यात् । सर्वधर्मसंग्रहश्च धात्वायतनेष्वभिप्रेत इत्य-
युक्तमेतत् । उक्तः स्कन्धानामन्यः प्रकारः ॥
“क्रमः पुनः” इति । अन्यप्रकारवचनापेक्ष पुनःशब्दोपन्यास इति दर्शयति ।
सर्वौदारिकमिति । सर्वेभ्यो वेदनादिभ्य औदारिकं रूपम्, सनिदर्शनप्रतिघत्वादि-
योगात् । अरूपिणा वेदनादीनाम् । निर्धारणे षष्ठी । वेदना औदारिकी । प्रचारौ-
दारिकतया समुदाचारौदारिकत्येत्यर्थ । द्वाभ्या संस्कारविज्ञानाभ्यामौदारिकी
संज्ञा; निमित्तपरिच्छेदेन सुज्ञातत्वात् । विज्ञानात्संस्कार औदारिक.; 'सुखी
स्याम्, न दुःखी स्याम्' इत्यभिसंस्कारलक्षणत्वात् । विज्ञानं तु सर्वसूक्ष्मम्, उप-
लब्धिमात्रलक्षणत्वात् । यथौदारिकं च विनेयानामर्थप्रतिपादनं न्याय्यमित्येवं
स्कन्धानुक्रम ।
ते च वेदनास्वादगर्धात् । ते च स्त्रीपुरुषा वेदनास्वादसक्तेरन्योन्यं रूपाभि-
रामा भवन्ति । तद्गधं इति । वेदनागधं । संज्ञाविपर्यासादिति । नित्यादिकाञ्चि-
मित्तोद्ग्रहणात् । सुखापि हि वेदना संस्कारविपरिणामदु.खतया दु.खा ।
भाजनभोजनमिति विस्तर. । रूपं भाजनभूतम्, वेदनाश्रयत्वात् । वेदना
भोजनभूता, आस्वाद्यत्वात् । संज्ञा व्यञ्जनभूता, वेदना तन्निमित्तोद्ग्रहणेन
व्यञ्जयतीति कृत्वा । संज्ञावशेन वा वेदना रोचत इति कृत्वा व्यञ्जनभूता संज्ञा ।
वेदना कर्तृभूता, विपाकवेदनामभिसंस्कृत्योपनयनात् । विज्ञानं भोक्तृभूतम्,
तदनुग्रहादिति भाजनाद्यर्थेन वानुक्रम. ।
१. द्वाभ्या चौदारिकतरा—का० । २. संस्कााराः—का० ।