अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ६५
अथ कस्मादसंस्कृतं धातुष्वायतनेषु चोक्तम्, न तु स्कन्धेषु ?
स्कन्धेष्वसंस्कृतं नोक्तम्; अर्थायोगात्
तद्धि स्कन्धेषूच्यमानं न तावदेतेष्वेवान्तर्णेतुं शक्यते, अर्थायोगात् ।
न हि तद्रूपम्, नापि यावद्विज्ञानमिति, न चापि षष्ठस्कन्धो वक्तुं शक्यते,
कुतः ? अर्थायोगात् । "राश्यर्थो हि स्कन्धार्थः” इत्युक्तम् । न चासंस्कृतमतीता-
दिभेदभिन्नं रूपादिवद्, यतस्तत् सर्वमैकध्यमभिसंक्षिप्य 'असंस्कृतस्कन्धः' इति
संख्यां गच्छेत् ।
संक्लेशवस्तुज्ञापनार्थं खलूपादानस्कन्धवचनम्, “संक्लेशव्यवदानवस्तुज्ञापनार्थं
स्कन्धवचनम्; न चोभयथाऽप्यसंस्कृतमित्यर्थायोगान्न तेषु व्यवस्थितम् । यथा
घटोपरमो न घटः, एवं स्कन्धोपरमो न स्कन्धो भवितुमर्हतीत्यपरे । तेषां
धात्वायतनेष्वप्येष प्रसङ्गः ।
उक्तः स्कन्धानामन्यः प्रकारः ॥
भोक्तृभूता हि रूपादयः स्कन्धा इति तृतीयम् । धातुतो वा—कामगुणरूप-
प्रभावितो हि कामधातुः, वेदनाप्रभावितानि ध्यानानि, संज्ञाप्रभाविताश्चय
आरूप्याः, संस्कारमात्रप्रभावितं भवाग्रम्—एता विज्ञानस्थितय , तासु च
प्रतिष्ठितं विज्ञानमिति क्षेत्रबीजसंदर्शनार्थं, स्कन्धानुक्रम इति चतुर्थं कारणम् ।
अत एव च क्रमकारणाद् वेदनासंज्ञे पृथक् स्कन्धीकृते, यत एते औदारिकतरे
संक्लेशानुक्रमहेतू भोजनव्यञ्जनभूते तत्प्रभावितं च धातुद्वयमिति ॥ २१ ॥
न तावदेष्वेवान्तर्णेतुं शक्यते; अर्थायोगात् इति । रूपणादेरर्थस्यायोगाद-
सम्भवात् । रूपस्वभावं यावद्विज्ञानस्वभावमिति वा न शक्यमेष्वेव पञ्चस्कन्धे-
ष्वन्तर्णेतुम्, अतत्स्वभाव्यात् । न चापि षष्ठस्कन्धो वक्तुं शक्यते, कुतः ?
अर्थायोगात् । अतीताद्यर्थायोगादित्यर्थः । ननु च बहुत्वादसंस्कृतानामसंस्कृत-
स्कन्धोऽन्यो योक्ष्यते, किमतीताद्यर्थेनेति ? एतच्चायुक्तम्, असंस्कृताना देश-
सन्निकर्षाभावेनाभिसंक्षेपायोगात् ।
संक्लेशवस्तुज्ञापनार्थमिति । विस्तर. — न संक्लेशवस्तु, अनास्रवत्वात् ।
न व्यवदानवस्तु; असंस्कृतत्वात् । व्यवदानहेतुर्हि व्यवदानवस्त्वित्यभिप्रायः ।