अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे
किं पुनः कारणं चैतसिका एकत्र संस्कारस्कन्धनिक्षिप्ताः, वेदनासंज्ञे तु
पृथक् स्कन्धीकृते ? इत्याह—
विवादमूलसंसारहेतुत्वात् क्रमकारणात् ।
चैत्तेभ्यो वेदनासंज्ञे पृथक्स्कन्धौ निवेशितौ ॥ २१ ॥
द्वे विवादमूले—कामाध्यवसानम्, दृष्ट्यध्यवसानं च। तयोर्वेदनासंज्ञे
यथाक्रमं प्रधानहेतू। वेदनास्वादवशाद्धि कामानभिष्वजन्ते, विपरीतसंज्ञावशाच्च
दृष्टीरिति। संसारस्यापि ते प्रधानहेतू। वेदनागृद्धो¹ हि विपर्यस्तसंज्ञः
संसरति।
यच्च स्कन्धक्रमे कारणमुपदेक्ष्यमाणम्, ततोऽपि क्रमकारणादनयोः पृथक्
स्कन्धीकरणं वेदितव्यम्। एतच्च त्रेधोपपादयिष्यामः ॥ २१ ॥
किं पुनः कारणमिति विस्तर । ननु च कारणमुक्तम्—पिण्डात्मग्रहण-
तच्चैत्तसंमूढानां स्कन्धदेशनेति ? सत्यमुक्तम्; चैत्तास्तेषां विभक्ता इति ।
वेदनासंज्ञे एव तु संस्कारस्कन्धात् । पृथक्²स्कन्धीकृते । न पुनरन्य इति
किमत्र कारणम् । कामाध्यवसानमिति विस्तर । कामेषु च दृष्टिषु चाभिष्वङ्गः ।
तयोर्विवादमूलयोरध्यवसानयोर्वेदनासंज्ञे यथाक्रमं प्रधानहेतू इति । प्रधानग्रह-
णादविद्यादयोऽप्रधानहेतव इत्यर्थत उक्तं भवति । वेदनास्वादवशाद्धि कामान-
भिष्वजन्ते गृहिणः । विपरीतसंज्ञावशाच्च दृष्टीः । किम् ? अभिष्वजन्त इत्यधि-
कृतम् । अधर्मे धर्मसंज्ञिन., धर्मे चाधर्मसंज्ञिनोऽनात्मादिषु चात्मसंज्ञिनस्तास्ता
दृष्टी. शीलव्रतपरामर्शादीरभिष्वजन्ते । के ते ? प्रायेण प्रव्रजिता. । वेदनागृद्धो
हीति । विस्तरः—वेदनासतश्चतुर्भिर्विपर्यसैर्विपर्यस्तः संसारे जन्मपरम्परा
करोति ।
क्रमकारणात् इति । चत्वारि कारणानि स्कन्धानुक्रमे वक्ष्यन्ते—“यथौदारिक-
संक्लेशभाजनाद्यर्थधातुतः” ( अभि० को० १ २२ ) इति । रूपं हि सप्रतिघत्वात्
सर्वौदारिकम् । अरूपिणां वेदना । प्रचारौदारिकतया । तथा हि व्यपदिशन्ति-
हस्ते मे वेदना, पादे मे वेदनेति । द्वाभ्यामौदारिकतरा संज्ञा । विज्ञानात्
संस्कारा इत्यतो यथौदारिकं तत् पूर्वमुक्तमिति प्रथमं कारणम् । अथ वा—
अनादिमति संसारे स्त्रीपुरुषा अन्योन्यं रूपाभिरामा., ते च वेदनास्वादगर्धात्,
तद्गधं. संज्ञाविपर्यासात्, तद्विपर्यासः क्लेशैः, चित्तं च तत्संक्लिष्टमिति यथा-
संक्लेशं क्रम इति द्वितीयम् । भाजनाद्यर्थेन वा भाजनभोजनव्यञ्जनपक्तृ-
१. वेदनास्वाद०—का० ।