अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ६३
सम्मूढाः पिण्डात्मग्रहणतः, केचिद् रूप एव, केचिद् रूपचित्तयोः ।
इन्द्रियाण्यपि त्रिविधानि—तीक्ष्णमध्यमृद्विन्द्रियत्वात् ।
रुचिरपि त्रिविधा—संक्षिप्तमध्यविस्तरग्रन्थरूचित्वात् । तेषां यथाक्रमं
तिस्रः स्कन्धायतनधातुदेशना इति ॥ २० ॥
भावस्त्रैधमिति भावेऽण्प्रत्यय इत्यपरे। मोहेन्द्रियरूचीना त्रैध्यम्, तस्मादिति ।
पिण्डात्मग्रहणत इति । केचिच्चैत्तान् पिण्डतो गृहीत्वा तानेवात्मतो गृह्णन्ति,
पिण्डग्राहे सत्यात्मग्रहप्रवृत्ते । तेषा स्कन्धदेशना । तस्या हि वेदनासंज्ञा-
संस्कारभेदेन त्रिधा चैत्ता देशिता । 'नायमेक पिण्ड, चेत्तविशेषा इह'
इत्यात्मग्राहः प्रतिपक्षतो भवति। अथ वा—पिण्डरूपोऽयमात्मभाव., स चात्मा
वेदयिता, संज्ञाता, चेतयितेति केचित् सम्मूढा , तेषा स्कन्धदेशना। 'नायमात्म-
रूप पिण्ड., चैत्ता इमे वेदनासंज्ञासंस्कारा प्रवर्तन्ते' इत्यात्मग्राह प्रतिपक्षतो
भवति । केचिद् रूप एवेति । 'पिण्डात्मग्रहणत सम्मूढा ' इत्यधिकृतम्, तेषामा-
यतनदेशना । तस्या हि रूपं चक्षुरादिभेदेन बहुधा विभक्तम् । चैत्तास्त्वेकधैव
धर्मायतनत्वेन, चित्तं च मनायतनत्वेनेति । केचिद् रूपचित्तयोरिति । 'सम्मूढा
पिण्डात्मग्रहणत.' इत्यधिकृतमेव । तेषा धातुदेशना । तस्या हि रूपं चक्षुरादि-
भेदेन बहुधा विभक्तम् । चित्तं चक्षुर्विज्ञानादिधातुभेदेन । न तु चैत्ता', धर्म-
धातुत्वेनैव देशितत्वादिति । तया १ रूपचित्तपिण्डग्राहसम्मोह प्रतिपक्षतो
भवति ।
इन्द्रियाण्यपीति । विस्तर —त्रिविध पुद्गलस्ताक्ष्णमध्यमृद्विन्द्रियत्वात् ।
अथ वा त्रिविध पुद्गल —उद्घटितज्ञ, अविपञ्चितज्ञ., पदपरम इति । तत्र
१ तीक्ष्णेन्द्रियाणा स्कन्धदेशना । ते हि तीक्ष्णेन्द्रियत्वात् स्कन्धभेदेनैवायतन-
धातुभेदं प्रतिपत्तुं शक्नुवन्ति । यथोक्तम्—'यद्वृक्षो न त्वं स ते धर्म प्रहातव्य
इति । आज्ञातं भगवन्नित्याह । यथा कथमस्य भिक्षो संक्षिप्तेनोक्तस्यार्थमा-
जानासि ? रूपं भदन्त नाहम् । स मे धर्म. प्रहातव्य ” इति विस्तर. ।
२. मध्येन्द्रियाणामायतनदेशना। ते हि मध्येन्द्रियत्वान्मध्येनैव नातिविस्तीर्णेना-
यतनप्रभेदेन धातुप्रभेदं प्रतिपत्तुं शक्नुवन्ति । न तु संक्षिप्तेन स्कन्धप्रभेदेन ।
३. मृद्विन्द्रियाणा धातुदेशना । ते हि मृद्विन्द्रियत्वान्नानाविभक्तं स्वबुद्धिसामर्थ्येन
प्रतिपत्तुं शक्नुवन्ति । रुचिरपि त्रिविधेति । पूर्वाभ्यासयोगाद् रुचेस्त्रैविध्यम् ।
अथवा शमथचरिताना संक्षिप्ता रुचि , शमथविपश्यनाचरितानां मध्या रुचि˙,
विपश्यनाचरिताना विस्तीर्णा रुचिरिति ॥ २० ॥
१. धातुदेशनयेत्यर्थः ।