अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

किमेभिर्युगपदालम्बते, आहोस्वित् क्रमेण ? यदि क्रमेण, अन्येषामपि
प्रसङ्गः ? अथ युगपत्, कः सकलेन कामधातुना शुद्धिं प्रत्येत्यकारणं वा
कारणतः ? नोच्यते^१ सकलं^१ स्वधातुं युगपदालम्बन्त इति, अपि तु पञ्चप्रकारमपि
सर्वं युगपत् ।
एवमपि यत्रात्मदृष्टिस्तत्रात्मतृष्णा, यत्राग्रशुद्धिदृष्टी तत्र प्रार्थना^२, तेन च
मान इति तृष्णामानयोरपि सर्वत्रगत्वं प्राप्नोति, एवं सति दर्शनभावनाहेयालम्ब-
नत्वादेतदुभयं किम्प्रहातव्यं स्यात् ? भावनाप्रहातव्यम् ; व्यामिश्रालम्बनत्वात् ।
दुःख-समुदयदर्शनप्रहातव्ये । द्वे अविद्ये दुःख-समुदयदर्शनप्रहातव्ये एव ।
एकदेशतो न साकल्यतः । ये ह्यविद्ये एतत्सर्वत्रगसम्प्रयुक्ते, आवेणिक्यौ च ते
सर्वत्रगे भवतः, न रागादिसम्प्रयुक्ते । इत्येवमेकादशानुशयाः सर्वत्रगाः ।
नवानुशयाः साकल्यतः, द्वावेकदेशत इति कृत्वा । धातुभेदेन तु त्रयस्त्रिंशत् ।
आवेणिकीति कोऽर्थः ? एवमाहुः- सम्पर्को वेणीत्युच्यते, न वेणिरवेणिः
पृथग्भाव इत्यर्थः । एवं ह्युक्तम् 'अवेणिर्भगवान्, अवेणिर्भिक्षुसङ्घः' इति ।
पृथग् भगवान्, पृथग् भिक्षुसङ्घ इत्यभिप्रायः । अवेण्या चरतीत्यावेणिकी ।
नान्यानुशयसहचारिणीत्यर्थः । सकलस्वधात्वालम्बनत्वादिति । यस्मादेते सकलं
स्वधातुमालम्बन्ते, तस्मात् सर्वत्रगा इत्युच्यन्ते ।
कः सकलेनेति विस्तरः । कः सकलेन कामधातुना शुद्धि प्रत्येति । अकारणं
वा कारणतः सकलं कामधातुं प्रत्येतीत्यधिकृतम् । तस्माच्छीलव्रतपरामर्शो न
सर्वत्रग इत्यभिप्रायः । नोच्यते सकलं निरवशेषमनेकं भेदभिन्नं स्वधातुं युगपद्
आलम्बन्त, अपि तु पञ्चप्रकारमपि सर्वं युगपदालम्बन्ते । दुःखदर्शनप्रहातव्यं
यावद् भावनाप्रहातव्यमिति । प्रकारसर्वतायां सर्वशब्दोऽयं द्रष्टव्यः - इत्येष
वैभाषिकाणां परिहारः ।
यत्रात्मदृष्टिरिति । पञ्चसूपादानस्कन्धेषु । तत्रात्मतृष्णा तेषामात्माभिनिवेश-
वस्तुत्वात् । यत्राग्रशुद्धदृष्टी । यत्र वस्तुनि पञ्चोपादानस्कन्धलक्षणेऽग्रदृष्टिर्दृष्टि-
परामर्शः, शुद्धिदृष्टिश्च शीलव्रतपरामर्शः । तत्र प्रार्थना तृष्णालक्षणा । तत्र
तत्प्रार्थनेति केचित् पठन्ति । तत्र = वस्तुनि तस्य = पुद्गलस्य प्रार्थना = तत्प्रार्थ-
नेत्यर्थः । तेन च मान इति । तेन च वस्तुना मानः । तद्वारेणोन्नतिरित्यर्थः ।
एवं सतीति । एवं तृष्णामानयोः सर्वत्रगत्वे सति । सत्कायदृष्ट्यादिवद् दर्शन-
भावनाहेयालम्बनत्वादेतदुभयं तृष्णामानलक्षणं किम्प्रहातव्यं केन प्रहातव्यम्-
१-१. सकलं नोच्यते सकलं-का० । २. तत्प्रार्थना-का० ।