अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७८५
आदिग्रहणेन यावद् भवतृष्णाया¹ ग्रहणम्।
किं कारणमप्रहीणा अप्येते न सम्भवन्ति² ?
दृष्टिपृष्टत्वात्
सत्कायदृष्टिपृष्टा हि मानविधा अस्मिमानश्च, अतो भग्नपृष्ठत्वान् नोत्थातुं
पुनरुत्सहन्ते। वधादिपर्यवस्थानं मिथ्यादृष्टिपृष्टत्वात्। विभवतृष्णा उच्छेद-
दृष्टिपृष्टत्वात्। भवतृष्णायाः प्रदेशः शाश्वतदृष्टिपृष्टत्वात्।
कौकृत्यं नापि चाशुभम् ॥ ११ ॥
अकुशलं चापि कौकृत्यं भावनाप्रहातव्यम्। न चार्यस्य तत् सम्भवति
विचिकित्सासमुत्थितत्वात् ॥ १०-११ ॥
अथैषामष्टानवतेरनुशयानां कति सर्वत्रगाः ? कत्यसर्वत्रगाः ?
सर्वत्रगा दुःखहेतुदृग्घेया दृष्टयस्तथा।
विमतिः सह ताभिश्च याऽविद्याऽऽवेणिकी च या ॥ १२ ॥
दुःखसमुदयदर्शनप्रहातव्या दृष्टयो विचिकित्सा च, ताभिश्च सम्प्रयुक्ता
अविद्या आवेणिकी च दुःखसमुदयप्रहातव्ये चाविद्या। इतीमे एकादशानुशयाः
सभागधातुसर्वत्रगाः—सप्त दृष्टयः, द्वे विचिकित्से, द्वे अविद्ये; सकलस्वधात्वा-
लम्बनत्वात्।
आदिग्रहणेन यावद् भवतृष्णाया ग्रहणमिति। वधादिपर्यवस्थानस्य
विभवतृष्णायाः प्रदेशस्य भवतृष्णायाश्च ग्रहणमित्यर्थः। न सम्भवन्ति न समुदा-
चरन्ति। दृष्टिपृष्टत्वादिति। तत्पूर्वकत्वेन तदुपबृंहितत्वात् वधादिपर्यवस्थानं
मिथ्यादृष्टिपृष्टम्; तदभ्यासेन कर्मफलापवादित्वात्। भग्नपृष्ठत्वात्। तत्पोषका-
भावेन भग्नपृष्ठत्वादित्यर्थः।
कौकृत्यं भावनाप्रहातव्यम्, भावनाहेयधर्मालम्बनत्वात् ॥ ११ ॥
“सर्वत्रगाः” इति। सर्वत्र गच्छतीति सर्वत्रगः, पञ्चापि निकायान् आलम्बत
इत्यर्थः। पञ्चानामपि निकायानां हेतुभावेनावतिष्ठन्त इत्यपरे। वक्ष्यति हि—
“एषां प्रभावेणान्यनैकायिका अपि क्लेशा उपजायन्ते” इति। एकादशानुशया
इति विस्तरः। सप्त दृष्टयो दुःखदर्शनप्रहातव्याः सत्कायदृष्ट्यादयः पञ्च,
समुदयदर्शनप्रहातव्ये द्वे दृष्टीमिथ्यादृष्टि-परामर्शदृष्टीति—सप्त। द्वे विचिकित्से
१. विभवतृष्णायाः—का०। २. समुदाचरन्ति—का०।