अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

वधादिपर्यवस्थानं हेयं भावनया,
येन क्लेशपर्यवस्थानेन सञ्चिन्त्य प्राणिवधं कुर्याद् यावन्मृषावादम्, तद्
भावनाहेयम्; भावनाहेयधर्मालम्बनत्वात् ।
तथा ॥ १० ॥
विभवेच्छा;
विभवतृष्णाऽपि भावनाहेया । विभवो नाम क एष धर्मः ? त्रैधातुकी
अनित्यता । तत्र प्रार्थना विभवतृष्णा । तथाशब्देन भवतृष्णायाः प्रदेशो
गृह्यते । “अहो बताहमैरावणो नागराजः स्याम्” इत्येवमादि ।
मानविधा अपि भावनाप्रहातव्याः सन्तीत्युक्तमस्मिन्मानश्च ।
न चार्यस्य सम्भवन्ति विधादयः ।
नास्मिता,
“वधादिपर्यवस्थानम्” इति । आदिशब्देनादत्तादान-काम-मिथ्याचार-मृषा-
वादग्रहणम् । तद् भावनाहेयम्, भावनाहेयधर्मालम्बनत्वादिति । भावनाहेया
वधादिकसत्त्वाद्य एव धर्मा अस्यालम्बनमिति कृत्वा । सत्यदृष्ट्यादयोऽपि हि
यद्यपि भावनाहेयान् धर्मानालम्बन्ते, न तु केवलं भावनाहेया इत्यतो न ते
भावनाहेयाः । तत्र प्रार्थनेति । तत्र त्रैधातुकीयामनित्यतायां प्रार्थना । कि
तत्रापि प्रार्थना भवति ? भवतीत्याह । यथोक्तं सूत्रे – “यावदयमात्मा जीवति,
तिष्ठति, ध्रियते, यापयति ; तावत् सरोगः, सगन्धः, सशल्यः, सज्वरः, सपरि-
दाहकः । यतश्चायमात्मा उच्छिद्यते विनश्यति न भवति । इयताऽयमात्मा
सम्यक् समुच्छिन्नो भवति” ( ) इति । भवतृष्णायाः प्रदेशो गृह्यत
इति । अहो बताहमैरावणो नागराजः स्यामित्येवमादिका भवतृष्णा न समुदा-
चरति । आदिशब्देन 'कुबेरः स्याम्', 'स्त्री स्याम्' इत्येवमादिका गृह्यते ।
प्रदेशग्रहणात् 'इन्द्रः स्याम्' इत्येवमादिका समुदाचरतीति दर्शितं भवति ॥ १० ॥
मानविधा अपि भावनाप्रहातव्याः सन्तीत्युक्तमिति । 'दृग्भावनाक्षयाः'
(अभि० को० ५.१०) इति वचनात् ।
“न चार्यस्य सम्भवन्ति विधादयो नास्मिता” इति । पूर्वं भावनाहेयपरिग्रहणं
कृतम्, “दृग्भावनाक्षयाः वधादिपर्यवस्थानं हेयं भावनया तथा विभवेच्छा”
(अभि० ५.१०) इत्यनेन ग्रन्थेन । सम्प्रति तेषां विधादीनामार्यस्यासमुदाचार
उच्यते—न चार्यस्य सम्भवन्ति विधादयो नास्मितेति ।