अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
इत्यपरे। अष्टादशधर्माणां जातयः स्वभावा अष्टादश धातव इति ।
यदि राश्यर्थः स्कन्धार्थः, प्रज्ञप्तिसन्तः स्कन्धाः प्राप्नुवन्ति, अनेकद्रव्यसमूह-
त्वात् राशिपुद्गलवत् ? न; एकस्यापि द्रव्यपरमाणोः स्कन्धत्वात् ।
न तर्हि 'राश्यर्थः स्कन्धार्थः' इति वक्तव्यम्, न ह्येकस्यास्ति राशित्वमिति ?
कार्यभारोद्वहनार्थः स्कन्धार्थ इत्यपरे। प्रच्छेदार्थो वा । तथा हि वक्तारो
भवन्ति-त्रिभिः स्कन्धकैर्देय दास्याम इति ।
तदेतदुत्सूत्रम् । सूत्र हि राश्यर्थमेव ब्रवीति- "यत्किञ्चिद्रूपमतीतानागत-
प्रत्युत्पन्नम्" ( विभ० १.१.१.२ ) इति । विस्तरः-प्रत्येकमतीतादिरूपस्य
स्कन्धत्वं तत्र विज्ञाप्यते- सर्वमेतदतीतादि रूपमेकशो रूपस्कन्ध इति ? न
शक्यमेवं विज्ञातुम्, "तत् सर्वमैकध्यमभिसंक्षिप्य" इति वचनातिरेकात्१ ।
स्योत्पत्तिरिति सर्वे धातवो विज्ञानस्य ससम्प्रयोगस्य प्रत्ययोऽवश्यमालम्बन-
मधिपतिश्चेत्याकराः ।
राशिपुद्गलवदिति । प्रज्ञप्तिसन्तः स्कन्धा , राशिशब्दवाच्यत्वात्, धान्यराशि-
वत्, पुद्गलवद्वा। स हि प्रज्ञप्तिसन्पुद्गलः रूपादिप्रज्ञप्तिसन्पुद्गल , रूपादिप्रज्ञप्ति-
कारणनिरपेक्ष्यागृह्यमाणस्वभावत्वात्, धान्यराशिवत्।
कार्यभारोद्वहनार्थ इति । कार्यमेव भारः कार्यभार तदुह्यते तेनेत्युद्वहनम्,
कार्यभारस्योद्वहनं कार्यभारोद्वहनम्=शरीरप्रदेशः, स लोके स्कन्ध इत्युच्यते।
अनेनापि कार्यभार उह्यते, "नामरूपप्रत्ययं षडायतनम्" ( )
इत्यादिवचनात् । तस्मात् स्कन्ध इव स्कन्ध इत्यौपचारिकशब्दः। प्रच्छेदार्थो
वा। अवध्यर्थो वेत्यर्थः । रूपप्रच्छेद., यावद्विज्ञानप्रच्छेद इति ।
तदेतदुत्सूत्रमिति । तदेतदुभयं कार्यभारोद्वहनार्थं, प्रच्छेदार्थश्चेति । उत्क्रान्तं
सूत्रादुत्सूत्रम् । सूत्रं हीति । विस्तरेण तत्प्रतिपादयति । प्रत्येकमिति विस्तरः।
कथम् ? इत्याह-सर्वमेतदतीतादिरूपमेकश एकैकं रूपस्कन्ध इति । समुदायेन
समुदायिद्रव्यमुक्तम् । तेषा ह्यतीतादीना रूपाणा सं राशिरित्यभिप्रायः । सूत्रे-
ऽप्येवमेवोक्तम्- "पृथिवीधातु कतम ? केशा रोमाणि" ( विभ० ३ १ १ २)
इति । विस्तर.-एकैकं केशादिद्रव्यं पृथिवीधातुरिति विज्ञायते। अयं च परिहारः
कार्यभारोद्वहनार्थपक्षयोरपि शक्यते वक्तुम् । न शक्यमेवमिति विस्तरः।
ऐकध्यमभिसंक्षिप्येति वचनातिरेकाद् एकैकं रूपस्कन्ध इति न शक्यते विज्ञातुम् ।
१. वचनात्-का०।