अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ५९
अतीतादीनां स्वशब्देनाभिहितत्वात् । एवं वेदनादयोऽपि वेदितव्याः । दूरान्तिकत्वं
तु तेषामाश्रयवशात् । औदारिकसूक्ष्मत्वं¹ पूर्ववद् ( ) इति ।
चित्तचैत्तायद्वारार्थ आयतनार्थः । निर्वचनं तु—चित्तचैत्तानामायं
तन्वन्तीति आयतनानि । विस्तृण्वन्तीत्यर्थः । गोत्रार्थो धात्वर्थः । यथैकस्मिन्
पर्वते बहून्ययस्ताम्ररूप्यसुवर्णादिगोत्राणि धातव उच्यन्ते, एवमेकस्मिन्नाश्रये
सन्ताने वा अष्टादश गोत्राणि अष्टादश धातव उच्यन्ते । आकरास्तत्र
गोत्राण्युच्यन्ते ।
त इमे चक्षुरादयः कस्याकराः ? स्वस्या जातेः; सभागहेतुत्वात् ।
असंस्कृतं न² धातुः स्यात् । चित्तचैत्तानां तर्हि जातिवाचकोऽयं धातुशब्द
चात्र द्रष्टव्यम्—"पूर्वत्रासिद्धम्" ( पा० सू० ८.२.१ ) इति ईषदर्थे नञ्परि-
ग्रहात् किञ्चित्सिद्धमित्येकसवर्णदीर्घत्वम् । दूरमदृश्यदेशमिति । आधारदेशमा-
श्रयाधारदेशं चाधिकृत्य । द्रष्टुं शक्यो दृश्य, दृश्यो देशोऽस्येति दृश्यदेशं
दृश्याधारदेशम्, दृश्याश्रयाधारदेशं वा । तद्यथा -कुण्डे बदरम्, चक्षुरादि
वा । तदन्तिकम् । अदृश्यदेशं तु तद्विपरीतं दूरम् । दूरमदृश्यमिति नोक्तम्,

• आसन्नमपि हि किञ्चिदतिसूक्ष्मत्वान्न दृश्यते । न च तद् दूरमिष्यते, दृश्यदेशत्वात् ।
  किमर्थं पुनरेवं भदन्तेन व्याख्यायते ? अतीतादीना स्वशब्देनाभिहितत्वात् ।
  अन्यथा हि पुनरुक्तदोषः स्यात् । दूरान्तिकत्वं तु तेषामाश्रयवशादिति । तेषा
  वेदनादीनाम्, अमूर्तत्वेनादेशस्थत्वात् । तस्मादेवं वक्तव्यम्—दूरेऽदृश्यमाना-
  श्रया वेदनादय., अन्तिके दृश्यमानाश्रया इति । औदारिकसूक्ष्मत्वं पूर्ववदिति ।
  औदारिकं पञ्चेन्द्रियाश्रयम्, सूक्ष्मं मानसमिति ।
  चित्तचैत्तानामायम् उत्पत्ति तन्वन्तीत्यायतनानि । द्वयं प्रतीत्य विज्ञानस्यो-
  त्पत्तिरिति सर्वेषामायतनत्वसिद्धिः । एकस्मिन्नाश्रये संताने वेति । आश्रये=
  समुदायलक्षणे शरीरे, सन्ताने वा चित्तादीना प्रवाहलक्षणे ।
  स्वस्या जातेः । किम् ? आकरा इति प्रकृतम् । सभागहेतुत्वात् । पूर्वोत्पन्नं
  चक्षुः पश्चिमस्य सभागहेतुरित्याकरो धातुः । यतो हि सुवर्णाद्युत्पत्तिस्ते तेषा-
  माकरा. । असंस्कृतं न धातुः स्यात् । न ह्यसंस्कृतस्यान्यस्य वा सभागहेतु. ।
  चित्तचैत्तानां तर्हीति । किम् ? आकरा इति प्रकृतम् । द्वयं प्रतीत्य विज्ञान-
  १. ०सूक्ष्मत्वं तु—का० ।
  २. तर्हि न—का० ।