अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ५५
यस्त्वन्येनान्यस्य संग्रह उच्यते, यथा संग्रहवस्तुभिः पर्षदाम्; स हि
कादाचित्कः¹ साङ्केतिको वेदितव्यः ॥ १८ ॥
ननु चैकविंशत्या धातुभिर्भवितव्यम्, चक्षुषो द्वित्वात् श्रोत्रघ्राणयोश्च ? न
भवितव्यम् । यस्मात्—
जातिगोचरविज्ञानसामान्याद् एकधातुता ।
द्वित्वेऽपि चक्षुरादीनाम्,
तत्र जातिसामान्यम्; उभयोश्चक्षुःस्वभावत्वात् । गोचरसामान्यम्;
उभयोः रूपविषयत्वात् । विज्ञानसामान्यम्; उभयोरेकचक्षुर्विज्ञानाश्रयत्वात् ।
तस्मादेक एव चक्षुर्धातुः । एवं श्रोत्रघ्राणयोरपि योज्यम् ।
शोभार्थं तु द्वयोद्भवः ॥ १९ ॥
एकधातुत्वेऽपि तु चक्षुरादीनां द्वयोः सम्भवः, आश्रयस्य शोभार्थम् । अन्यथा
हि एकचक्षुःश्रोत्राधिष्ठानैकनासिकाबिलसम्भवात् महत् वैरूप्यं स्यादिति ॥ १९ ॥
उक्ताः स्कन्धायतनधातवः ॥
यथा संग्रहवस्तुभिः पर्षदामिति । चत्वारि संग्रहवस्तूनि—दानम्, प्रिय-
वादिता, अर्थचर्या, समानार्थता च । चतस्रः पर्षद—भिक्षुभिक्षुण्युपासको-
पासिका । तैस्तासां संग्रहः । स तु कादाचित्कः । कदाचिद्भवः कादाचित्कः ।
कदाचिदासां दीयते, प्रियं चोच्यते। न च संग्रह इति। सांकैतिकः सांव्यवहारिकः।
स्वभावसंग्रहस्तु पारमार्थिक इत्युक्तम् ॥ १८ ॥
“जातिगोचरविज्ञानसामान्यादेकधातुता, द्वित्वेऽपि चक्षुरादीनाम्” इति। अर्था-
देतदुक्तम्—जात्यादिभेदाद् यथासम्भवं धातुभेदव्यवस्थानम्, न त्वधिष्ठानभेदा-
दिति । तत्र चक्षुर्धात्वादीनामन्योन्यं जातिगोचरविज्ञानभेदो भवति । रूप-
धात्वादीनां जातिविज्ञानभेदः, विज्ञानधातूनां जातिगोचरभेदः। मनोविज्ञान-
स्यापि हि धर्मधातुरसाधारणा गोचरः । एवं श्रोत्रघ्राणयोरपि योज्यमिति ।
जातिसामान्यमुभयोः श्रोत्रस्वभावत्वात्, गोचरसामान्यमुभयोः शब्दविषयत्वात्,
विज्ञानसामान्यमुभयोरेकश्रोत्रविज्ञानाश्रयत्वात् । तस्मादेक एव श्रोत्रधातुः ।
एवं घ्राणस्यापि योज्यम् ।
कार्यान्तराभावात् र्तार्ह द्वयानुत्पत्तिप्रसङ्गः स्याद् ? इत्यत आह—“शोभार्थं
तु द्वयोद्भवः” इति । एकचक्षुःश्रोत्राधिष्ठानैकनासिकाबिलसम्भवान्महद् वैरूप्यं
१ कादाचित्कत्वात्—का० ।