अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

समासतस्तु ज्ञातव्यः—
सर्वसंग्रह एकेन स्कन्धेनायतनेन च।
धातुना च,
रूपस्कन्धेन मनआयतनकेन धर्मधातुना च सर्वधर्माणां संग्रहो बोद्धव्यः।
स खल्वेष संग्रहो यत्र क्वचिदुच्यमानो वेदितव्यः—
स्वभावेन,
न परभावेन। किं कारणम् ?
परभाववियोगतः ॥ १८ ॥
वियुक्ता हि परभावेन धर्माः। तस्मान्न येन वियुक्तस्तेनैव संगृहीतो युज्यते।
तद्यथा—चक्षुरिन्द्रियं रूपस्कन्धेन चक्षुरायतनधातुभ्यां¹ दुःखसमुदयसत्याभ्यां
च संगृहीतम्; तत्स्वभावत्वात्। नान्यैः स्कन्धादिभिः; तद्भाववियुक्तत्वात्;
समासतस्तु ज्ञातव्यः सर्वसंग्रह इति। आयतनादिभिरपि सर्वसंग्रहः, न तु
समासतः, किं तर्हि ? विस्तरतः। अयं तु देशनात्रयान्निष्कृष्य समासतः उक्तः।
रूपस्कन्धेन रूपस्कन्धः संगृहीतः, दश चेन्द्रियार्थस्वभावान्यायतनानि धातवश्च,
धर्मायतनधात्वेकदेशश्चाविज्ञप्तिः। मनआयतनकेन विज्ञानस्कन्धः, तदेव च
मनआयतनम्, सप्त चित्तधातवश्च संगृहीताः। धर्मधातुना वेदनासंज्ञासंस्कार-
स्कन्धाः संगृहीता धर्मायतनं धर्मधातुश्च। अविज्ञप्तिरिह द्विः संगृहीता।
तद्यथा चक्षुरिन्द्रियमिति। चक्षुरिन्द्रियं वेदनादिस्कन्धश्रोत्राद्यायतनधातु-
निरोधसत्यमार्गसत्यस्वभावेन वियुक्तम्। अत एतदुक्तम्—चक्षुरिन्द्रियं रूप-
स्कन्धेन चक्षुरायतनधातुभ्यां दुःखसमुदयसत्याभ्यां च संगृहीतम्, तत्स्वभावत्वात्;
नान्यैः स्कन्धादिभिः, तद्भाववियुक्तत्वादिति। महतात्राल्पकं संगृहीतम्, न तु
महदल्पकेन। कथमिति? रूपस्कन्धो महान् सर्वरूपसंग्राहकत्वात्। चक्षु-
रिन्द्रियमल्पकं रूपस्कन्धैकदेशत्वात्। रूपस्कन्धेन चक्षुरिन्द्रियं संगृहीतम्, न तु
चक्षुरिन्द्रियेण रूपस्कन्धः; चक्षुरिन्द्रियव्यतिरिक्त रूपस्कन्धसद्भावात्। तद्यथा—
हस्तिपदेन पक्षिपदं संगृहीतम्, न तु पक्षिपदेन हस्तिपदं संगृहीतम्, तद्वत्। समेन
तु सममन्योन्यं संगृहीतम्। तद्यथा चक्षुरिन्द्रियं चक्षुरायतनेन, चक्षुरायतनमपि
चक्षुरिन्द्रियेणेत्ययमभिधर्मनयो वेदितव्यः।
१. चक्षुरायतनधातुभ्यां च—का०।