अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७१७
अव्याकृतस्य द्वे त्रीणि त्रीणि चैते शुभादयः ॥ ८९ ॥
अव्याकृतस्य कर्मणः कुशला धर्मा द्वे पुरुषकाराधिपतिफले। अकुशलाः
त्रीणि, विपाकविसंयोगफले हित्वा । अकुशला हि दुःखादिदर्शनहेया'
अव्याकृतयोर्दृष्टयोर्निःष्यन्दफलम् । अव्याकृता धर्मा एतान्येव त्रीणि ॥ ८९ ॥
सर्वैऽतीतस्य चत्वारि,
सर्व इति त्रैयध्विकाः । अतीतस्य कर्मणस्त्रैयध्विकाः धर्माश्चत्वारि
फलानि, विसंयोगफलं हित्वा ।
मध्यमस्याप्यनागताः ।
प्रत्युत्पन्नस्यापि कर्मणोऽनागता धर्माश्चत्वारि फलान्येतान्येव ।
मध्यमा द्वे,
प्रत्युत्पन्ना धर्माः प्रत्युत्पन्नस्य द्वे पुरुषकाराधिपतिफले ।
दर्शनहेयानाञ्च रागादीनाम् । सत्कायान्तग्राहदृष्टी निष्यन्दफलम् । सभागसर्वत्र-
गयोर्निष्यन्दफलमिति ।
अकुशला हीति विस्तरः । अकुशला दुःखादिदर्शनहेयाः पञ्च नैकायिकाः ।
अव्याकृतयोः सत्कायान्तग्राहदृष्ट्योः निष्यन्दफलम् । एतान्येव त्रीणि । विपाक-
विसंयोगफले हित्वा ॥ ८९ ॥'
अतीतस्य कर्मणस्त्रैयध्विकाः । अतीतानागतप्रत्युत्पन्ना धर्माः । प्रत्येकं चत्वारि
फलानि । विसंयोगफलं हित्वा । तस्यानध्वपतितत्वात् । कथं कृत्वा ? अतीतस्य
कर्मणः पश्चादतीतस्तद्विपाको विपाकफलम्, तदाकृष्टः सहजातीताः पश्चाद-
नन्तरातीता वा पुरुषकारफलम्, स्वभाववर्ज्याः तेन सहोत्पन्नाः पश्चादुत्पन्ना-
श्चातीताः अधिपतिफलम्, पश्चादुत्पन्नातीताः सदृशा धर्मा निष्यन्दफलम् ।
अतीतस्यानागतस्तद्विपाको विपाकफलम्, यद्बलेन प्राप्यतेऽनागतो धर्मस्तत्
पुरुषकारफलम्, अधिपतिफलं यदनागतं तस्य फलम्, निष्यन्दफलं तत्सदृश-
मनागतम् । एवं प्रत्युत्पन्ना अपि तस्यातीतस्य चत्वारि फलानि योज्यानि ।
"मध्यमस्याप्यनागताः" इति । प्रत्युत्पन्नस्याप्यनागता धर्माश्चत्वारि फलानि
एतान्येव । विसंयोगफलं हित्वेत्यर्थः । तान्यप्येवमेव योज्यानि ।
प्रत्युत्पन्ना धर्माः प्रत्युत्पन्नस्य द्वे पुरुषकाराधिपतिफले इति । तस्य हि
सहोत्पन्नं तद्बलाब्जातमिति पुरुषकारफलम्, अधिपतिफलं च भवत्येव । अवि-
१. दुःखदर्शनादि०—का० ।