अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

प्रहाणमार्गान्यदनास्रवं कर्म अव्याकृतं च कर्म त्रिभिः, विपाक-
विसंयोगफले हित्वा ।
चत्वारि द्वे तथा त्रीणि कुशलस्य शुभादयः ॥ ८८ ॥
'अनुक्रमम्' इति पश्चाद् वक्ष्यति। कुशलस्य कर्मणः कुशला धर्माश्चत्वारि
फलानि, विपाकफलं हित्वा । अकुशला द्वे—पुरुषकाराधिपतिफले । अव्याकृता-
स्त्रीणि१, निःष्यन्दविसंयोगफले हित्वा ॥ ८८ ॥
अशुभस्य शुभाद्या द्वे त्रीणि चत्वार्यनुक्रमम् ।
यथाक्रममित्यर्थः । अकुशलस्य कर्मणः कुशला धर्मा द्वे पुरुषकाराधिपति-
फले । अकुशलास्त्रीणि, विपाकविसंयोगफले हित्वा । अव्याकृताश्चत्वारि,
विसंयोगफलं हित्वा । अव्याकृते हि सत्कायान्तग्राहदृष्टी अकुशलानां सर्वत्रगाणां
दुःखदर्शनहेयानां च निःष्यन्दफलम् ।
फलं नास्ति । अनास्रवत्वाच्च न विपाकफलम् । शेषं पूर्ववत् । अव्याकृतञ्च
यन्निवृत्ताव्याकृतमनिवृत्ताव्याकृतं च तदपि त्रिभिः सफलम् । अप्रहाणमार्ग-
त्वान्न तस्य विसंयोगफलम् । अव्याकृतत्वाच्च न विपाकफलम् । शेषं पूर्व-
वदेवास्ति ।
“चत्वारि द्वे तथा त्रीणि कुशलस्य” इति । यथाक्रममेतत् । कथम् ? कुश-
लस्य कुशला धर्माश्चत्वारि फलानि । तस्यैवाकुशला द्वे फले । तस्यैवाव्याकृता
स्त्रीणि१ फलानीति । विपाकफलं हित्वेति । विपाकस्याव्याकृतत्वात् ॥ ८८ ॥
अकुशला द्वे इति । पुरुषकाराधिपतिफले । न निष्पन्दफलम्; यस्मात्
कुशला धर्मा अकुशलानां न सभागहेतुरिति । न विपाकफलम्; अव्याकृत-
त्वाद् विपाकस्य, यस्माच्चाकुशला विपाकं प्रति व्याक्रियन्ते । न विसंयोग-
फलम्; अकुशलत्वात् । पारिशेष्यात् पुरुषकाराधिपतिफले एव । ते च पूर्व-
वद् व्याख्यातव्ये । अव्याकृताश्चत्वारीति । कथमकुशलस्याव्याकृता धर्मा निष्पन्द-
फलम् ? कथं च न भवितव्यम् ? विसदृशत्वात्, विसदृशा ह्यकुशलाव्याकृता
धर्माः; सविपाकाविपाकत्वात् ? नैष दोषः; अकुशलनिवृत्ताव्याकृतानां हि
धर्माणां क्लिष्टत्वात् किञ्चित् सादृश्यम् । तस्मादकुशलानां निवृताव्याकृताः,
निवृताव्याकृतानां चाकुशलाः निष्पन्दफलं युज्यन्ते । तेनाह—अव्याकृते
हीति विस्तरः । अकुशलानां सर्वत्रगाणां दुःखसमुदयदर्शनप्रहातव्यानाम् । दुःख-
१. अव्याकृत०—मुद्रितः पाठः ।