अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७१५
विपाकफलम्—स्वभूमाविष्टो विपाकः । निष्यन्दफलम्—समाधिजा उत्तरे
सदृशा धर्माः । विसंयोगफलम्—विसंयोग एव यत्तत् प्रहाणम् । पुरुषकारफलम्—
तदाकृष्टा धर्माः, तद्यथा—अधिमुक्तिमार्गस्तत्सहभुवश्च, यच्चानागतं भाव्यते तच्च
प्रहाणम् । अधिपतिफलम्—स्वभावादन्ये सर्वसंस्काराः पूर्वोत्पन्नवर्ज्याः ।
चतुर्भिरमले,
अनास्रवे प्रहाणमार्गे यत् कर्मतत्चतुर्भिः फलैः सफलम्, विपाकफलं हित्वा ।
अन्यच्च सास्रवं यच्छुभाशुभम् ॥ ८७ ॥
यच्चान्यत् प्रहाणमार्गात् सास्रवं कुशलं कर्म यच्चाकुशलं तदपि, चतुर्भिर्वि-
संयोगफलं हित्वा ॥ ८७ ॥
अनास्रवं पुनः शेषं त्रिभिरव्याकृतं च यत् ।
प्रहाणे मार्ग इति च विग्रहः । समाधिजा उत्तरे सदृशा धर्मा इति ।
समाधिजग्रहणमसमाधिजनिरासार्थम् । सदृशग्रहणमनास्रवाव्याकृतनिरासार्थम् ।
सहभुव इति। सम्प्रयुक्ताश्च तत्र वेदनादयः, विप्रयुक्ताश्च जात्यादयः । यच्चानागतं
भाव्यत इति। अनागतो धर्मस्तद्बलेन प्राप्यत इति । तस्य तत् पुरुषकारफलम् ।
अत एव तच्च प्रहाणं पुरुषकारफले व्यवस्थाप्यते । न केवलं विसंयोगफलमिति ।
पूर्वोत्पन्नवर्ज्या इति। पूर्वोत्पन्नं फलं न युज्यत इति कृत्वा । तथा ह्युक्तम्—
'अपूर्वः संस्कृतस्यैव संस्कृतोऽधिपतेः फलम्” ( अभि० को० २.५८ ) इति ।
विपाकफलं हित्वेति । अनास्रवस्याविपाकत्वात् । तस्य हि निष्यन्दफलं
समाधिजा उत्तरे सदृशा धर्माः । विसंयोगफलं विसंयोग एव यत्तत् प्रहाणम् ।
पुरुषकारफलं तदाकृष्टा धर्माः । तद्यथा—विमुक्तिमार्गः, सहभुवः । यच्चाना-
गतं भाव्यते, तच्च प्रहाणम् अधिपतिफलम् । स्वभावादन्ये सर्वे संस्कृता
पूर्वोत्पन्नवर्ज्याः ।
“यच्छुभाशुभम्” इति । प्रहाणमार्गाद् यदन्यत्सास्रवं कर्म समाहितम्,
असमाहितञ्च । तदपि चतुर्भिः फलैः सफलम्, विसंयोगफलं हित्वा । अप्रहाण-
मार्गत्वादस्य विसंयोगफलं नास्ति । तस्य हि विपाकफलं स्वभूमाविष्टोऽनिष्टो
वा विपाकः । निष्यन्दफलमुत्तरे सदृशा धर्माः । पुरुषकारफलं तदाकृष्टाः धर्माः,
सहभुवोऽनन्तरभुवो वा । अधिपतिफलं शेषं पूर्ववत् ।। ८७ ।।
“अनास्रवं पुनः शेषम्” इति । शेषग्रहणं प्रहाणमार्गनिरासार्थम् । तत्
पुनः कथम् ? शेषं प्रयोगविमुक्तिविशेषमार्गेषु । तस्याप्रहाणमार्गत्वाद् विसंयोग-
अभि० को० २ : २२