अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

'निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७११
शब्दश्रवणम्, सम्भिन्नप्रलापेनानादेयवाक्यः, अभिध्यया तीव्ररागः, व्यापादेन
तीव्रद्वेषः, मिथ्यादृष्ट्या तीव्रमोहः । तस्या मोहभूयस्त्वात् । इदमेषां
निःष्यन्दफलम् ।
अल्पमप्यायुर्मनुष्येषु कुशलफलम् । तत् कथं प्राणातिपातस्य निःष्यन्दफलं
भवति ? नोच्यते तदेवायुस्तस्य फलम्, किं तर्हि ? तेनाल्पायुर्भवतीति । अतो-
ऽन्तरायहेतुः प्राणातिपातस्तस्यायुषो भवतीति वेदितव्यम् । प्राणातिपातेनात्या-
सेवितेन बाह्या भावा अल्पौजसो भवन्ति । अदत्तदानेनाशनिरजोबहुलाः,
काममिथ्याचारेण रजोऽवकीर्णाः, मृषावादेन दुर्गन्धाः, पैशुन्येनोत्कूलनिकूलाः,
पारुष्येणोषरजङ्गला प्रतिकृष्टाः पापभूमयः, सम्भिन्नप्रलापे विषमर्तुपरिणामाः,
अभिध्यया शुष्कफलाः, व्यापादेन कटुकफलाः, मिथ्यादृष्ट्या अल्पफला अफला
वा । इदमाधिपत्यफलम् ।
किं तेनैव कर्मणायमिहाल्पायुर्भवति, अथान्येन ? तेनैवेत्येके । तद् विपाक-
फलम्, इदं निष्यन्दफलमिति ।
तत्र प्रयोगेनेह मौलेनेत्येके ।
किं तर्हि । तेनाल्पायुर्भवतीति । आयुषोऽल्पत्वात् निष्यन्दफलमिति दर्शयति ।
बाह्या भावाः । ओषधिभूम्यादयः । अल्पौजसः अल्पवीर्याः । अशनिरजोबहुला
इति । अशनिः शिलावर्षम् । रजो धूलिवृष्टिः, क्षारवृष्टिर्वा, यतः शस्यादिविनाशः ।
रजोऽवकीर्णा इति । धूलिव्युत्थिताः । उत्कूलनिकूलाः । उन्नतनिम्नाः । उषरजङ्गलाः ।
ऊषराश्च जङ्गलाश्च ते । बाह्या भावा इत्यधिकृताः । ता भूमय इहाभिप्रेताः ।
प्रतिकृष्टा विगर्हिताः । विषमर्तुपरिणामा इति । विषम ऋतुपरिणाम एषामिति
विषमर्तुपरिणामाः शस्यादय ओषधयः । यस्मिन्नृतौ वर्षितव्यं तत्र न वर्षति,
यस्मिन् शीतेन भवितव्यं तस्मिन् न शीतम्, यस्मिन्नुष्णेन भवितव्यं तन्न तन्न
भवतीति योज्यम् ।
तद्विपाकफलमिति सत्त्वसन्ताने । इदं निष्यन्दफलमिति । बाह्यं तद्वस्त्विति
न तद्विपाकफलम् ।
तत्र प्रयोगेनेति विस्तरः । नरके प्राणातिपातप्रयोगेण तीव्रं दुःखमनुभवति ।
प्राणातिपातप्रयोगेण हि वध्यस्य प्राणिनोऽतीव-तीव्रं दुःखं भवति । इह मौलेना-
ल्पायुर्भवति । यथा तस्य वध्यस्य प्राणिन आयुरुपद्रूत इति, तादृशमेवैतत् ।