अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

५२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
षष्ठाश्रयप्रसिद्धयर्थं धातवोऽष्टादश स्मृताः ॥ १७ ॥
पञ्चानां विज्ञानधातूनां चक्षुर्धात्वायतनादयः पञ्चाश्रयाः । षष्ठस्य मनो-
विज्ञानधातोराश्रयोऽन्यो नास्ति । अतस्तदाश्रयप्रसिद्धयर्थं मनोधातुरुपदिष्टः ।
एवमाश्रयाश्रितालम्बनषट्कव्यवस्थानेनाष्टादश¹ धातवो भवन्तीति ।
अर्हतस्तर्हि चरमं चित्तं न मनो भविष्यति, नहि तदस्ति यस्य तत् सम-
नन्तरातीतं स्यादिति ? न; तस्यापि मनोभावेनावस्थितत्वात् । अन्यकारण-
वैकल्यात्तु नोत्तरविज्ञानसम्भूतिः ॥ १७ ॥
भावः । यदि षड् विज्ञानधातवो गृह्येरन्, नार्थो मनोधातुनेति सप्तदश धातवो
भवन्ति । यदि मनोधातुर्गृह्येत, नार्थः षड्विज्ञानधातुभिरिति द्वादश धातवो
भवन्ति ।
“षष्ठाश्रयप्रसिद्धयर्थम्” इति । पञ्चानां विज्ञानधातूनामाश्रयप्रसिद्धिर्नाङ्गी-
क्रियते; चक्षुरादिष्वाश्रयसम्भवात् । मनोविज्ञानस्याश्रयो नास्तीति तदाश्रय-
प्रसिद्धयर्थं मनोधातुर्व्यवस्थाप्यते । आश्रयादि-षट्कव्यवस्थानेन अष्टादश धातवो
भवन्ति । आश्रयषट्कं चक्षुरादि मनोऽन्तकम्, आश्रितषट्कं चक्षुर्विज्ञानादि
मनोविज्ञानान्तम्, आलम्बनषट्कं रूपादिधर्मान्तमिति । योगाचारदर्शनेन तु
षड्विज्ञानव्यतिरिक्तोऽप्यस्ति मनोधातुः । ताम्रपर्णीया अपि हृदयवस्तु मनो-
विज्ञानधातोराश्रयं कल्पयन्ति, तच्चारूप्यधातावपि विद्यत इति वर्णयन्ति ।
आरूप्यधातावपि हि तेषां रूपमभिप्रेतम् । आरूप्य इति च ईषदर्थे आङ्,
आपिङ्गलवदिति ।
चरमं चित्तमिति । निरुपधिशेषनिर्वाणकाले । न मनो भविष्यतीति । न
मनोधातुर्भविष्यतीत्यर्थः । न हि तदस्तीति । नोत्पद्यत इत्यर्थः । न; तस्यापि
मनोभावेनेति । विस्तरः—नैतदेवम्, कस्मात् ? तस्यापि चरमचित्तस्य मनो-
भावेनाश्रयत्वेनावस्थितत्वात् । अन्यकारणवैकल्यादिति । पौनर्भविककर्मक्लेश-
कारणवैकल्यात् । नोत्तरविज्ञानसम्भूतिरिति । न पुनर्भवप्रतिसन्धिविज्ञानमित्य-
भिप्रायः ।
इदमिह विचार्यते—उक्तमेतत् ‘आश्रयाश्रितालम्बनषट्कव्यवस्थानादष्टादश
धातवो भवन्ति' इति । अश्रितषट्कं तावद् व्यवस्थाप्यते—चक्षुर्विज्ञानधातु-
र्यावन्मनोविज्ञानधातुरिति । किमस्याश्रितषट्कस्य यथासंख्यमाश्रयषट्कं
व्यवस्थाप्यते—चक्षुर्विज्ञानधातोराश्रयश्चक्षुर्धातुर्यावन्मनोविज्ञानधातोर्मनोधातु-
१. ०व्यवस्थानादष्टादश—का० ।