अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ५१
द्वादशायतनानि, अष्टादश धातवो निर्दिष्टा भवन्ति । अविज्ञप्तिवर्ज्यो रूपस्कन्धो
दशायतनानि दश धातवः। वेदनादयः स्कन्धास्त्रयोऽविज्ञप्तिरसंस्कृतानि च
धर्मायतनं धर्मधातुश्च विज्ञानस्कन्धो मनायतनं षड् विज्ञानधातवो मनो-
धातुश्चेति ॥ १६ ॥
ननु च षड् विज्ञानकाया विज्ञानस्कन्ध इत्युक्तम् । अथ कोऽयं पुनस्तेभ्यो-
ऽन्यो मनोधातुः ? न खलु कश्चिदन्यः, किं तर्हि ? तेषामेव
षण्णामनन्तरातीतं विज्ञानं यद्धि तन्मनः ।
यद्यत् समनन्तरनिरुद्धं विज्ञानं तन्मनोधातुरित्युच्यते । तद्यथा स एव
पुत्रोऽन्यस्य पित्राख्यां¹, लभते¹, तदेव फलमन्यस्य बीजाख्याम्², तथेहापि स एव
मनोधात्वाख्यां लभते² ।
एवं तर्हि द्रव्यतः सप्तदश धातवो भवन्ति, द्वादश वा; षड्विज्ञानधातुमनो-