अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६७९
यथा न दोषस्तथास्तु ।
कथं च न दोषः ? मौल एवात्र प्रयोगशब्देनोक्त इति ।
विज्ञप्तिस्तर्हि तदा कथं मौलः कर्मपथो भवति ? कथं च न भवितव्यम् ?
असामर्थ्यात् ।
अविज्ञप्तिरिदानीं कथं भवति ? तस्मात् प्रयोगफलपरिपूरिकाले तदुभयं
कर्मपथः स्यात् । कर्मपथोऽप्यन्यस्य प्रयोगः पृष्ठं च भवति । प्राणातिपातस्य
दशापि कर्मपथाः प्रयोगः । यथा च शत्रोर्वधार्थं कृत्यं समुपस्थापयन् पशुना
बलिं कुर्यात्, परकीयं कृत्वा दारेषु चास्य विप्रतिपद्येत तत्रैव तद्घातनार्थम् ।
अनृतपिशुनपरुषसान्त्वैश्चास्य मित्रभेदं कुर्याद्, 'यान्यस्य परित्राणाय कल्पेरन् ।
अभिध्यां च तत्स्वे' कुर्यात् तत्रैव च व्यापादं तद्वधार्थं च मिथ्यादृष्टिं बृंहयेदिति ।
एवमन्येष्वपि यथायोगं योज्यम् ।
निरुद्धात् । मृते प्राणिनि मौलकर्मपथव्यवस्थापनादित्यत्राभिप्रायः ।
वैभाषिक आह—यथा न दोषस्तथास्त्विति । कथं च न दोष इत्याचार्यः ।
वैभाषिकः पुनराह—मौल एवात्र प्रयोगशब्देनोक्त इति । कुत्र ? योऽयं प्रश्नः
स्यात्—'प्राणी हतः प्राणातिपातश्चानिरुद्धः' इत्यत्र । 'पृष्ठं प्रयोगशब्देनोक्तम्'
इति किमयं पक्षः परित्यक्त एव ? स च न परित्यक्त एव । उभयमपि हि
सम्भवति । यदि मरणभवान्तरक्षणवर्ती प्राणी भवति अत्र प्रयोगशब्देन
मौल उक्त इतीष्यते । ततः परेण तु पृष्ठ इति ।
आचार्य आह—विज्ञप्तिस्तर्हि तदा कथं मौलः कर्मपथो भवतीति । मृते हि
प्राणिनि विज्ञप्तिरकिञ्चित्करी । न हि तेन विज्ञप्तिप्रहारेण मृतस्य मारणं पुन-
रस्तीति मन्यमानोऽयं पृच्छति । कस्मादविज्ञप्तिं न पृच्छति ? यस्मादसाव-
निदर्शनत्वादप्रतिघत्वाच्च प्रहाराख्या न भवति । कथं च न भवितव्यमिति
वैभाषिकेनोक्ते । स्वाभिप्रायमाचार्यो विवृणोति—असामर्थ्यादिति । प्राणिनि
मृते तस्याः सामर्थ्यं न दृश्यत इति ।
वैभाषिक आह—अविज्ञप्तिरिदानीं कथं भवति । असति सामर्थ्ये मौलः कर्मपथ
इति । यस्मादेवमविज्ञप्तिरसामर्थ्येऽपि मौलः कर्मपथो भवति, तस्मात् प्रयोग-
फलपरिपूरिकाले मौलकर्मपथपरिसमाप्तिकाले प्राणिनो मृतत्वावस्थायाम् ।
तदुभयं विज्ञप्त्यविज्ञप्त्याख्यं कर्मपथः स्याद् । युज्येतेत्यर्थः ।
एवमन्येष्वपि यथायोगं योज्यमिति । यथा परस्वं हर्तुकामः कार्यसिद्धये
१. स्व०--का०' ।