अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६७८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
कुष्णाति, शोधयति, विक्रीणीते, पचति, खादयति, अनुकीर्तयति वा, तावदस्य
विज्ञप्तिक्षणा अपि पृष्ठं भवन्ति ।
एवमन्येष्वपि यथासम्भवं योज्यम् ।
अभिध्यादीनां नास्ति प्रयोगः, न पृष्ठम्; सम्मुखीभावमात्रात् कर्मपथः ।
इदमत्र वक्तव्यम्—किं तावत् मरणभवस्थे तस्मिन् प्राणिनि ये विज्ञप्त्य-
विज्ञप्ती ते कर्मपथः ? आहोस्विन्मृते ? किं चातः ? यदि तावन्मरणभवस्थे,
सहमृतस्यापि हन्तुर्घातयितुर्वा प्राणातिपातावद्येन योगः प्राप्नोति, न चैष
सिद्धान्तः ? अथ मृते, यदुक्तम्—“येन तु प्रहारेण जीविताद् व्यपरोपयति तत्र
या विज्ञप्तिस्तत्क्षणिका चाविज्ञप्तिरयं मौलः कर्मपथः” इति तन्न वक्तव्यम् ?
यच्चापीदं शास्त्र उक्तम्—“स्यात् प्राणी हतः प्राणातिपातश्चानिरुद्धः ।
स्याद्यथा हि स१ प्राणी२ जीविताद् व्यपरोपितो भवति प्रयोगश्चाप्रतिप्रस्रब्धः”
इति, अत्र पृष्ठं प्रयोगशब्देनोक्तमिति वैभाषिकोयोऽर्थविरोधः, मौलस्यैव
तदानीमनिरुद्धत्वात् ?
एवमन्येष्वपीति । यथा तावदिह कश्चित् परस्वं हर्तुकामो मञ्चादुत्तिष्ठति,
शस्त्रं गृह्णाति, परगृहं गच्छति, सुप्तो न वेत्याकर्णयति, परस्वं स्पृशति, यावन्न
स्थानात् प्रचयावयति तावत् प्रयोगः । यस्मिंस्तु क्षणे स्थानात् प्रचयावयति
तत्र या विज्ञप्तिस्तत्क्षणिका चाविज्ञप्तिरयं मौलः कर्मपथः । द्वाभ्यां हि कारणा-
भ्यामदत्तादानावद्येन स्पृश्यते—प्रयोगतः, फलपरिपूरितश्च । ततः परम-
विज्ञप्तिक्षणाः पृष्ठं भवन्ति । यावत्तत् परस्वं विभजते, विक्रीणीते, गोपायति,
अनुकीर्तयति वा, तावदस्य विज्ञप्तिक्षणा अपि पृष्ठं भवन्तीति । एवमन्येष्वपि
पञ्चसु यथासम्भवं योज्यम् ।
मरणभवस्थ इति । मृत एव । न चैष सिद्धान्त इति । “समं प्राक् च
मृतस्यास्ति न मौलोऽन्याश्रयोदयात्” (अभि० को० ४.७२) इति
सिद्धान्तात् । तन्न वक्तव्यमिति । व्यपरोपयतीति । विप्रकृतावस्थायामयोगात् ।
एवं तु वक्तव्यं स्यात्—मृते प्राणिनि या विज्ञप्तिस्तत्क्षणिका चाविज्ञप्तिरयं
मौलः कर्मपथ इति । यच्चापीदमिति विस्तरः । वैभाषिकैरस्य शास्त्रवाक्यस्यैव-
मर्थो व्याख्यातः । अत्र शास्त्रे प्रयोगशब्देन पृष्ठमुक्तमिति । प्रयोग इव प्रयोगः ।
प्रयोगसदृशी या क्रियेत्यर्थः । अस्यार्थस्य विरोधः । कस्मात् ? मौलस्यैव तदानीम्-
१. वा०—का० । २-२. तंत्राणी—का० ।