अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६७७
चित्तमात्राधीनत्वात् ॥ ६७ ॥
सामन्तकास्तु विज्ञप्तिः,
कर्मपथसामन्तकास्तु विज्ञप्तिस्वभावा अवश्यम् ।
अविज्ञप्तिर्भवेन्न वा ।
यदि तीव्रेण पर्यवस्थानेन प्रमादेन वा घनरसेन प्रयोगमारभेत, स्याद्-
विज्ञप्तिः, अन्यथा न स्यात् ।
विपर्ययेण पृष्ठानि,
सामन्तकेभ्यो विपर्ययेण कर्मपथानां पृष्ठानि वेदितव्यानि । तानि
अवश्यमविज्ञप्तिस्वभावानि । विज्ञप्तिस्तु भवेन्न वा । यदि कर्मपथं कृत्वा
पुनस्तस्यानुधर्मं चेष्टेत; तस्य स्याद् विज्ञप्तिः, अन्यथा न स्यात् ।
अथ कुतो यावदेषां प्रयोग-मौल-पृष्ठानां व्यवस्थानम् ?
यदा तावदिह कश्चित् पशुं हन्तुकामो मञ्चकादुत्तिष्ठति, मूल्यं गृह्णाति,
गच्छति, आमृशति, पशुं क्रीणाति, आनयति, कुष्णाति१, प्रवेशयति, निहन्तुं शस्त्रमा-
दत्ते, प्रहारमेकं ददाति, द्वौ वा यावन्न जीविताद् व्यपरोपयति तावत् प्रयोगः ।
येन तु प्रहारेण जीविताद् व्यपरोपयति तत्र या विज्ञप्तिः, तत्क्षणिका
वाऽविज्ञप्तिरियं मौलः कर्मपथः ।
द्वाभ्यां हि कारणाभ्यां प्राणातिपातावद्येन स्पृश्यते—प्रयोगतः, मृते सति
फलपरिपूरितश्च । ततः परमविज्ञप्तिक्षणाः२ पृष्ठं भवन्ति । यावच्च तं पशुं
अत एवाह—"अविज्ञप्तिः समाधिजा" इति ॥ ६७ ॥
“सामन्तकास्तु विज्ञप्तिः” इति । कामावचरकर्मपथप्रयोगा अवश्यं विज्ञप्तिः,
न त्ववश्यमविज्ञप्तिरिति ।
अत एवाह—“अविज्ञप्तिर्भवेन्न वा” इति । पर्यवस्थानेनेति । आह्रीक्या-
दिना । घनरसेनेति । घनवेगेन । तस्यानुधर्मं चेष्टेतेति । तस्य कर्मपथस्यानुधर्म-
मनुसदृशं कर्म । तद्यथा—मृतेऽपि प्राणिनि पुनः प्रहारदानम्, कोषणम्, मांस-
च्छेदनमित्येवमादि ।
द्वौ कुष्णातीति शब्दौ । परस्य चर्मापनयनमर्थः । पूर्वस्यार्थान्तरं द्रष्टव्यम् ।
फलपरिपूरितश्चेति । प्रयोगस्य मौलः कर्मपथः फलपरिपूरिः । यो हि
प्रयुज्यते मौलं कर्मपथं न जनयति, तस्य प्रयोगफलमस्ति; न तु फलपरिपूरिः ।
१. पृष्णाति—का० । २. ऊर्ध्वं०—का० ।