अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३७६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
एषां च कर्मपथानाम्
अशुभाः षडविज्ञप्तिः,
अकुशलाः षट् कर्मपथा अवश्यमविज्ञप्तिस्वभावाः प्राणातिपातादत्तादान-
मृषावाद-पैशुन्य-पारुष्य-सम्भिन्नप्रलापाः; परेण कारयतो मौलविज्ञप्त्यभावात् ।
द्विधैकः,
काममिथ्याचारो नित्यं विज्ञप्यविज्ञप्तिस्वभावः; तस्य स्वयमेव निष्ठापनात् ।
न हि तं परेण कारयतस्तादृशी प्रीतिर्भवतीति ।
तेऽपि कुर्वतः ।
तेऽपि षट् कर्मपथाः स्वयं कुर्वतो द्विविधा भवन्ति—विज्ञप्तिः, अविज्ञप्तिश्च ।
तत्कालमरणे पश्चान्मरणे त्वविज्ञप्तिरेव ।
कुशलानां पुनः कर्मपथानां
द्विविधाः सप्त कुशलाः,
कुशलाः सप्त रूपिणः कर्मपथा अवश्यं द्विपकाराः—विज्ञप्तिः, अविज्ञप्तिश्च;
विज्ञप्यधीनत्वात् समादानशीलस्य ।
अविज्ञप्तिः समाधिजाः ॥ ६७ ॥
ध्यानानास्रवसंवरसंगृहीताः समाधिजा उच्यन्ते । ते ह्यविज्ञप्तिरेव;
इति । आदिशब्देन धर्मदेशनादिमार्गकथनादिर्गृह्यते । मनःसुचरितस्य चेतना
न संगृहीतेति वर्तते ॥ ६६ ॥
षडविज्ञप्तिरिति । षडविज्ञप्तिरवश्यम्, न त्वविज्ञप्तिरेव षडित्यवधारणम् ।
मौलविज्ञप्त्यभावादिति । यस्मान्मौली कर्मपथसंगृहीता विज्ञप्तिर्नास्ति । आज्ञापन-
विज्ञप्तिस्त्वस्ति प्रयोगसंगृहीतेति वैभाषिकसिद्धान्तः ।
“द्विधैकः” इति । द्विधैवैक इत्यवधारणार्थ आरम्भः ।
तत्कालमरण इति । विज्ञप्तिकालमरणे । कालान्तरमरणे त्वविज्ञप्तिरेव
भवति ।
“द्विविधाः सप्तकुशलाः” इति । द्विविधा एवेत्यवधारणम् । विज्ञप्यधीन-
त्वात् समादानशीलस्येति । शीलं हि द्विविधम्—समादानशीलम्, प्रातिमोक्ष-
संवरः । धर्मताशीलं च ध्यानानास्रवसंवरौ । समादानशीलं विज्ञप्यधीनम्,
तद्धि परस्मादादीयते । धर्मताशीलं तु न विज्ञप्यधीनम्; चित्तमात्राधीनत्वात् ।