अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६७५
परानुग्रहोपघाताभिसन्ध्यभावे कथं सम्यग्दृष्टिमिथ्यादृष्ट्योः कुशलाकुशलत्वम् ?
तन्मूलत्वात् ।
यानि चैतानि दुश्चरितसुचरितान्युक्तानि,
तदौदारिकसंग्रहात् ।
दश कर्मपथा उक्ता यथायोगं शुभाशुभाः ॥ ६६ ॥
तेषामेव सुचरितदुश्चरितानां चौदारिकसंग्रहेण दश कर्मपथाः सूत्र उक्ताः
यथायोगम्—कुशलाः सुचरितेभ्यः, अकुशला दुश्चरितेभ्यश्च¹ ।
किमत्र दुश्चरितमसंगृहीतम् ? किं वा सुचरितम् ? अकुशलेषु तत्कर्मपथेषु
कायदुश्चरितस्य प्रदेशो न संगृहीतः प्रयोगपृष्ठभूतः क्लिष्टश्चान्योऽपि वधबन्धनादिः²;
तस्य नात्यौदारिकत्वात् ।
यद्धि कायदुश्चरितं परेषां जीवितभोगदारेभ्यश्च्यावकं तत् कर्मपथ उक्तं
ततो विवेचनार्थम् । वाग्दुश्चरितमपि यदेव प्रशस्तं³ तत्कर्मपथ उक्तं तदर्थमेव ।
मनोदुश्चरितस्य च प्रदेशश्चेतना⁴ ।
कुशलेष्वपि कायसुचरितस्य प्रदेशः प्रयोगपृष्ठमद्यादिविरतिदानेज्यादिः,
वाक्सुचरितस्य प्रियवचनादिकः, मनःसुचरितस्य चेतना ॥ ६६ ॥
च” ( ) इत्येतद्विरुध्यते । कर्मक्लेशयोश्चैक्ये अभिधर्मविरोधः स्यात् ।
परानुग्रहोपघाताभिसन्ध्यभाव इति विस्तरः । परेषामनुग्रहोपघातयोरभिसन्ध्य-
भावे कथं सम्यग्दृष्टिमिथ्यादृष्ट्योर्यथाक्रमं कुशलाकुशलत्वमिति । अतो ब्रवीति—
तन्मूलत्वादिति । यस्मात् परानुग्रहाभिसन्धेः परोपघाताभिसन्धेश्च सम्यग्-
दृष्टिमिथ्यादृष्टी मूलं कारणमित्यर्थः । अतस्तयोः कुशलाकुशलत्वम् ॥ ६५ ॥
यथायोगमिति । यथासम्भवम् । कथम् ? इत्याह—कुशलाः सुचरितेभ्यः,
अकुशला दुश्चरितेभ्यश्चेति ।
क्लिष्टश्चान्योऽपीति । वधबन्धनादिः । तस्य नात्यौदारिकत्वादिति । तस्य
प्रयोगपृष्ठभूतस्य [xxxxxxxxx] अनत्यौदारिकत्वात् । मनोदुश्चरितस्य च
प्रदेशश्चेतना । न संगृहीतेति वर्तते ।
मद्यादिविरतिदानेज्यादिक इति । प्रथमेनादिशब्देन ताडनबन्धनादिविरति-
र्गृह्यते । द्वितीयेनापि स्नपनोद्वर्तनविषमहस्तप्रदानादिर्गृह्यते । प्रियवचनादिक
१. दुश्चरितेभ्यः—का० । २. बन्धादिः—का० ।
३. प्रशस्तं—का० । ४. प्रदेशचेतना—का० ।