अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

धनर्णवत्तु काश्मीरैरापन्नस्येष्यते द्वयम् ॥ ३९ ॥
काश्मीरास्तु खलु वैभाषिकाः एवमिच्छन्ति—न मौलीमप्यापत्तिमा-
पन्नस्यास्ति भिक्षुसंवरत्यागः । किं कारणम् ? न ह्येकदेशक्षोभात् कृत्स्नसंवर-
त्यागो युक्त इति । नैव चान्यामप्यापत्तिमापन्नस्यास्ति शीलच्छेदः । किं तर्हि ?
द्वयमस्य भवति—शीलम्, दौःशील्यं च । यथा कस्यचिद्धनं स्याद्, ऋणं
च । आविष्कृतायां तु तस्यामापत्तौ शीलवान् भवति, न दुःशीलः; यथा ऋणं
शोधयित्वा धनवान् भवति, न ऋणवान् इति ।
यत्तर्हि भगवतोक्तम्—“भिक्षुर्भवत्यश्रमणोऽशाक्यपुत्रीयो ध्वस्यते भिक्षु-
भावात्, कतमस्य भवति श्रामण्यं ध्वस्तं पतितं पराजितम्” इति ? परमार्थभिक्षुत्वं
सन्ध्यायैतदुक्तम् ।
इदमभिसाहसं वर्तते ? किमत्राभिसाहसम् ? यद् भगवता नीतार्थं पुन-
रन्यथा नीयते, दौःशील्याय च बहुक्लेशेभ्यो प्रत्यया दीयन्ते ।
कथमेतन्नीताथंम् ? एष हि विनये निर्देशः—“चतुर्विधो भिक्षुः—१. संज्ञा-
भिक्षुः, २. प्रतिज्ञाभिक्षुः, ३. भिक्षत इति भिक्षुः, ४. भिन्नक्लेशत्वात् भिक्षुः ।
“धनर्णवत्तु काश्मीरैरापन्नस्येष्यते” । आगमाद्, युक्तितश्च । तत्रायमागमः ।
विनये उक्तम्—“दुःशीलश्चेत् भिक्षुर्भिंक्षुणीमनुशास्ति संघावशेषमापद्यते”
( ) इति । आपन्नपाराजिको हि भिक्षुर्दुःशीलोऽभिप्रेतः, नाना-
पन्नपाराजिकः; प्रकृतस्थः शीलवानिति विपर्ययेण वचनात् । अतोऽवगम्यते—
अस्त्यस्य दुःशीलस्यापि सतो भिक्षुभावः, यस्मात् सङ्घावशेषमापद्यत इत्युक्त-
मिति । युक्तिरपि—न ह्येकदेशक्षोभात् सकलसंवरत्यागो युक्त इति । न मौली-
मप्यापत्तिम् आपन्नस्येति । पतनीयामप्यापत्तिमापन्नस्येत्यर्थः । नैव चान्यापत्ति-
मिति । सङ्घावशेषादिकम् । आविष्कृतायामिति । देशितायाम् ।
यत्तर्हि भगवतोक्तमिति विस्तरेण यावत् पराजितमिति । तत् कथमिति
वाक्याध्याहारः । परमार्थभिक्षुत्वं सन्ध्यायैतदुक्तमिति । सत्यदर्शनेऽभव्यत्वेन
तस्यापन्नस्य परमार्थभिक्षुत्वाप्राप्तेः ।
बहुक्लेशेभ्यो नन्दप्रभृतिभ्यो मौल्याप्यापत्त्या न भिक्षुत्वं नश्यति इति
विदित्वा तां कुर्युंरिति वाक्यार्थः ।
संज्ञाभिक्षुरिति । यस्यानुपपसम्पन्नस्य भिक्षुरिति नाम । प्रतिज्ञाभिक्षुरिति ।
अब्रह्मचर्यादिप्रवृत्तौ दुःशीलः । भिक्षत इति भिक्षुरिति । याचनकः । भिन्नक्लेश-