अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५८९
लाभः, अलाभः, यशः, अयशः, निन्दा, प्रशंसा, सुखम्, दुःखमिति । न चात्र
चीवरादीनामलाभो नामास्ति द्रव्यानन्तरम् । प्रातिमोक्षसंवरोऽपि स्यात्, यया
चेतनया विधिपूर्वं कृत्वाऽभ्युपगमः प्रतिषिद्धात् कर्मणः कायवाचौ संवृणोति ।
अन्यचित्तो न संवृतः स्यादिति चेत् ? न; तद्भावनया क्रियाकाले स्मरतः
तत्प्रत्युपस्थानात् सेतुभावोऽपि स्यादक्रियां प्रतिज्ञां संस्मृत्य लज्जितो दौःशील्या-
करणात् इत्यर्थमेव¹ तस्याः समादानम् । यदि पुनरविज्ञप्तिरेव दौःशील्यं
प्रतिबध्नीयात्, न कश्चित् मुषितस्मृतिः शिक्षां भिन्द्यात् ।
अलं विस्तरेण, अस्त्येव द्रव्यानन्तरमविज्ञप्तिरूपमिति वैभाषिकाः ।
यद्यस्ति, तच्च महाभूतान्युपादायेत्युक्तम्, तत् किं विज्ञप्तिमहाभूतान्येवोपा-
दायाविज्ञप्तिरुत्पद्यते ? अथान्यानि ? अन्यान्येव सा महाभूतान्युपादायोत्पद्यते ।
न हि सैव सामग्री सूक्ष्मफला चौदारिकफला च युज्यते । किं खलु !
यदातनी विज्ञप्तिस्तदातान्येव सा महाभूतान्युपादाय वर्तते । सर्वमुपादायरूपं
मिति । शीलग्रहणविधिपूर्वम् । अन्यचित्तो न संवृतः स्यादिति चेत् । यदि सा
चेतना संवरः, तस्माच्चेतनाचित्तादन्यचित्तो न संवृतः स्यात् । यया² चेतनया²
कायवाचौ संवृणोति नासौ तदानीमस्तीति । न तद्भावनयेति विस्तरः । नैत-
देवम्; तद्भावनया चित्तसन्तानभावनया क्रियाकाले प्राणातिपातादिचित्ते
प्रत्युपस्थिते स्मरतः अहं प्राणातिपातादिभ्यः प्रतिविरत इति प्रत्युपस्थितस्मृतेः ।
तत्प्रत्युपस्थानाद् यया चेतनया कायवाचौ संवृणोति; तस्याः सम्मुखीभावात् ।
इत्यर्थमेव तस्याः समादानमिति । कथम् ? अयमक्रियाप्रतिज्ञां संस्मृत्य दौःशील्यं
कुर्यादिति । न कश्चिन्मुषितस्मृतिः शिक्षां भिन्द्यादिति । यासावविज्ञप्तिः सेतुभूता
दौःशील्यं प्रतिबध्नाति सा तदानीं विद्यत इति ।
न हि सैव सामग्रीति विस्तरः । न सैव पृथिवीधात्वादीनां महाभूतानां
विज्ञप्त्याश्रयाणां सामग्री सूक्ष्मफला चानिदर्शनाप्रतिघा अविज्ञप्तिफलत्वात्, औदा-
रिकफला च सनिदर्शनसप्रतिघविज्ञप्तिफलत्वाद् युज्यते । तस्मादन्यान्येव महा-
भूतानि उपादायाविज्ञप्तिरुत्पद्यते ।
यदातनी विज्ञप्तिरिति विस्तरः । यदा भवा विज्ञप्तिः यदातनी विज्ञप्तिः ।
एवं तदातनानि महाभूतानि । यत्कालसम्भूता विज्ञप्तिः किं तत्कालसम्भूतान्येव
महाभूतान्युपादाय विज्ञप्तिरुत्पद्यते । सर्वमुपादाय रूपं विज्ञप्तिरविज्ञप्तिर्भियानास्रव-
१. ०मेव च—का० । २-२. यथा चेतना या—मुद्रितः पाठः ।