अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

मनिदर्शनमप्रतिघं चोक्तम्, तदेवास्तु धर्मायतनपर्यापन्नम् ।
यदप्युक्तम्—अष्टाङ्ग आर्यमार्गो न स्यादिति? अङ्ग१ तावदाचक्ष्व—कथं
मार्गसमापन्नस्य सम्यग्वाक्कर्मान्ताजीवा भवन्तीति ! किमसौ वाचं भाषते, क्रियां
वा करोति, चीवरादीन् वा पर्येषते ? नेत्याह । किं तर्हि ? तद्रूपामनास्रवाम-
विज्ञप्तिं प्रतिलभते । यस्याः प्रतिलम्भाद् व्युत्थितोऽपि न पुनर्मिथ्यावागादिषु
प्रवर्तते, सम्यग्वागादिषु च प्रवर्तते । अतो निमित्ते नैमित्तिकोपचारादविज्ञप्तौ
तदा२ व्याक्रियते२ ।
यद्येवम्, इहाप्येवं किं न गृह्यते—मार्गसमापन्नो विनाप्यविज्ञप्त्या तद्रूपमाशयं
च आश्रयं च प्रतिलभते, यस्य प्रतिलम्भात् व्युत्थितोऽपि न पुनर्मिथ्यावागादिषु
प्रवर्तते, सम्यग्वागादिषु च प्रवर्तते । अतो निमित्ते नैमित्तिकोपचारं कृत्वा
अष्टौ मार्गाङ्गानि व्यवस्थाप्यन्त इति ?
अपरस्त्वाह—तदक्रियामात्रमत्राङ्गमुक्तं स्यात् । यदसावार्यमार्गसामर्थ्याद-
क्रियानियमं प्रतिलभते, तच्चानास्रवमार्गसन्निश्रयलाभादनास्रवं स्यात् ।
न हि सर्वत्र द्रव्यमन्तो धर्माः परिसंख्यायन्ते । तद्यथा अष्टौ लोकधर्माः—
त्वादि । तदेवास्तु धर्मायतनपर्यापन्नमिति। यद्ध्यायिनां समाधिविषयो रूपं
समाधिप्रभावादुत्पद्यत इत्युक्तं तद्धयनिदर्शनं चाप्रतिघं च ।
अङ्ग तावदाचक्ष्वेति । अङ्गाप्रतिलोम्य इति पठ्यते । हन्त तावदाचक्ष्वेति ।
एहि तावदाचक्ष्वेत्यर्थ इत्यपरे । अतो निमित्त इति विस्तरः । यत एवम्,
अतो निमित्तेऽविज्ञप्तौ नैमित्तिकोपचारात् सम्यग्वागाद्युपचारात् अविज्ञप्तौ तदा
व्याक्रियते । सम्यग्वाक्कर्मान्ताजीवाख्या क्रियत इत्यर्थः ।
आशयं चाश्रयं चेति । आशयः प्राणातिपाताद्यकरणाशयः, श्रद्धाद्याशयो
वा । आश्रय आश्रयपरावृत्तिः । अतो निमित्ते आशये च नैमित्तिकोपचारम् ।
सम्यग्वागाद्युपचारं कृत्वाष्टौ मार्गाङ्गानि व्यवस्थाप्यन्त इति ।
तदक्रियामात्रमिति । मिथ्यावागाद्यक्रियामात्रम् । कतमत्तद् ? इत्याह—यद-
साविति विस्तरः । यद्यक्रियामात्रमङ्गं कथं तदनास्रवम् ? इत्याह—तच्चानास्रव-
मार्गसन्निश्रयलाभादनास्रवमिति । यद्यक्रियामात्रमङ्गम्, तथाऽद्रव्यसत् ।
कथमष्टावङ्गानि भवन्ति ? इत्याह—न हि सर्वत्रेति विस्तरः । विधिपूर्व-
१. अङ्गं—का० ।
२-२. तदाख्याक्रियते—का० ।