अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५२९
मनुष्यसहचरिणावस्तु तैरेव सार्धं भवन्ति। स कालो यन्मनुष्येष्वन्यतमः
सत्त्वः स्वयमनाचार्यकं धर्मताप्रतिलम्भिकं प्रथमं ध्यानं समापद्यते, स तस्मात्
व्युत्थाय वाचं भाषते—'सुखं बत विवेकजं प्रीतिसुखम्, शान्तं बत विवेकजं
प्रीतिसुखम्' इति। तं च शब्दं श्रुत्वा अन्येऽपि सत्त्वाः समापद्यन्ते। कालं
कृत्वा ब्रह्मलोक उपपद्यन्ते। यदा जम्बूद्वीप एकसत्त्वोऽपि नावशिष्टो भवति
इयताऽयं लोकः संवृत्तो भवति यदुत जम्बूद्वीपसंवर्त्तन्या।
एवं पूर्वविदेह-गोदानीयोत्तरकुरुसंवर्त्तन्यो वक्तव्याः।
यदा मनुष्येष्वेकसत्त्वोऽपि नावशिष्टो भवति इयताऽयं लोकः संवृत्तो
भवति यदुत मनुष्यगतिसंवर्त्तन्या।
औत्तरकौरवास्तु कालं कृत्वा कामावचरेषु देवेषूपपद्यन्ते। तत्र
वैराग्याभावात्।
एवं चातुर्महाराजकायिकेष्वपि देवेषु प्रथमं ध्यानं समापद्य ब्रह्मलोक
उपपद्यन्ते। यदा तत्रैकसत्त्वोऽपि नावशिष्टो भवति इयताऽयं लोकः संवृत्तो
भवति यदुत चातुर्महाराजकायिकसंवर्त्तन्या।
एवं यावत् परिनिर्मितवशवर्तिसंवर्त्तन्यो वक्तव्याः। यदैकसत्त्वोऽपि कामा-
वचरेषु देवेषु नावशिष्टो भवति इयताऽयं लोकः संवृत्तो भवति यदुत कामधातु-
संवर्त्तन्या।
ब्रह्मलोकेऽप्यन्यतमः सत्त्वो धर्मताप्रतिलम्भिकं द्वितीयं ध्यानं

---

मनुष्यसहचरिणाव इति। मनुष्यसहचरणशीला गोमहिषादयः। धर्मता-
प्रतिलम्भिकमिति। धर्मता नाम कुशलानां धर्माणां तदानीं परिणामविशेषः,
तया प्रतिलम्भोऽस्यास्तीति धर्मताप्रतिलम्भिकम्। यन्मनुष्येष्विति। जम्बूद्वीप-
मनुष्येष्वित्यभिप्रायः।
एवं पूर्वविदेह-गोदानीयसंवर्त्तन्यो योज्यो। उत्तरकुरुसंवर्तनी त्वेवं वक्तव्या
भवति—स कालो यदुत्तरकुरौ मनुष्याश्च्यवन्त एव, नोपपद्यन्ते। यदा तत्रैक-
सत्त्वोऽपि नावशिष्टो भवति, इयतायं लोकः संवृत्तो भवत्युत्तरकुरुसंवर्तन्त्येति।
कस्मादेवं वक्तव्या, न तु जम्बूद्वीपसंवर्त्तन्यादिवद् ? इत्याह-तत्र वैराग्याभावात्।
तत्रोत्तरकुरौ वैराग्याभावात्।
अभि० को० २ : ११