अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५३७
तत्क्षणः,
क्षणानां विंशं शतमकस्तत्क्षणः ।
ते पुनः षष्टिर्लवः,
तत्क्षणाः षष्टिर्लव इत्युच्यते ।
त्रिंशद्गुणोत्तराः ॥ ८८ ॥
त्रयो मुहूर्त्ताहोरात्रमासाः,
त्रिंशल्लवा मुहूर्तंः, त्रिंशन्मुहूर्त्त अहोरात्रः । कदाचित्तु रात्रिरधिका भवति,
कदाचिदूना, कदाचित् समा । त्रिदशाहोरात्रा मासः ।
द्वादशमासकः ।
संवत्सरः सोनरात्रः,
चत्वारो मासा हेमन्तानाम्, चत्वारो वर्षाणामित्येते द्वादश मासा संवत्सरः
सार्धमूनरात्रैः । संवत्सरेण हि षडनरात्रा निपात्यन्ते । कथं कृत्वा ?
“हेमन्तग्रीष्मवर्षाणामध्यर्धे मासि निर्गते ।
शेषेऽर्धमासे विद्वद्भिरूनरात्रो निपात्यते ॥”
उक्तं वर्षप्रमाणम् ॥
हेमन्तानामिति । यथा वर्षा इत्येकस्मिन्नप्यर्थे बहुवचनं प्रसिद्धम्, तथा
हेमन्ताः, ग्रीष्मा इति द्रष्टव्यम् । प्रवचने त्रय एवर्तवः, न यथा लोके षडिति ।
शिशिरो हि शीतसामान्याद्धेमन्त इत्युक्तः, वसन्तोऽप्युष्मसामान्याद् ग्रीष्म
इत्युक्तः, शरदपि वृष्टिसामान्याद् वर्षा इत्युक्तेति ।
हेमन्तग्रीष्मवर्षाणामिति । सर्वबौद्धानां हेमन्ताः प्रथम ऋतुः, ग्रीष्मा
द्वितीयः, वर्षास्तृतीयः । तत्राधिकमर्धमस्येत्यध्यर्धो मासः, तस्मिन्नध्यर्धे मासि
निर्गते । मार्गशीर्षे सपौषार्धेऽधिक्रान्ते । शेषेऽर्धमासे । पौषस्यार्धेऽवशिष्टे कृष्ण-
चतुर्दश्याम्, ऊनरात्रो विद्वद्भिर्बोद्धैर्निपात्यते । त्यज्यत इत्यर्थः । चातुर्दशिकोऽत्र
भिक्षुभिः पोषधः क्रियते । एवं माघे फाल्गुनार्धेऽतिक्रान्ते शेषेऽर्धमासे फाल्गुना-
वशिष्टे पुनरपर ऊनरात्रो निपात्यते । तथा ग्रीष्मेषु वैशाखकृष्णचतुर्दश्याम्,
आषाढकृष्णचतुर्दश्यां चापरावूनरात्रौ निपात्येते । वर्षाष्वपि भाद्रपदकृष्णचतु-
र्दश्यां कार्त्तिककृष्णचतुर्दश्यां चापरावूनरात्रौ निपात्येते ॥ ८८-८९ ॥