अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५२७
यान्येतानि देवानां द्वाविंशतिस्थानान्युक्तानि, तेषामधरादुत्तरं कियद्
विप्रकृष्टम् ? नैतत् सर्वं योजनपरिसंख्यया सुकरं परिसंख्यातुम् । अपि तु—
स्थानात् स्थानादधो यावत् तावदूर्ध्वं ततस्ततः ।
जम्बूद्वीपात् प्रभृति यदुत्तरं स्थानं तस्माद् यावदधो जम्बूद्वीपस्तावत्
पुनस्तस्मादूर्ध्वं स्थानान्तरम् । तद्यथा—चतुर्थी परिषण्डा चतुर्णां महाराजानां
मूलस्थानमितश्चत्वारिंशद्योजनसहस्राणि, तस्माद् यावदधो जम्बूद्वीपस्तावदूर्ध्वं
त्रिदशानां स्थानम् । तस्मादपि यावदधो जम्बूद्वीपस्तावदूर्ध्वं यामानां स्थानम् ।
ततोऽपि यावदधो जम्बूद्वीपस्तावदूर्ध्वं तुषितानां स्थानमिति । एवं विस्तरेण
सर्वमनुक्रम्य सुदर्शनेभ्यो यावदधो जम्बूद्वीपस्तावदूर्ध्वमकनिष्ठानां स्थानम् ।
तस्मादूर्ध्वं न पुनः स्थानमस्ति । अत एव ज्येष्ठभूत्वादकनिष्ठा उच्यन्ते ।
अघ-निष्ठा इत्यपरे । अघं किल चित्तस्थं रूपम्, तन्मात्रनिष्ठेति ॥
किं पुनरधरस्थानोपपन्ना ऊर्ध्वानि विमानानि गत्वा पश्यन्ति ?
नोर्ध्वं दर्शनमस्त्येषामन्यत्रर्द्धिपराश्रयात् ॥ ७२ ॥
ऋद्ध्या वा त्रायस्त्रिंशा यामान् गच्छेयुः । पराश्रयेण वा यदृद्धिमता
नीयेरन्, देवेन वा तत्रत्येन । एवं शेषाः ।
आगतं तूर्ध्वोपपन्नं पश्येत्, न तूर्ध्वधातुकम्, नोर्ध्वभूमिकम् । यथा
स्प्रष्टव्यं न स्पृशेदविषयत्वात् । अत एव ते नास्वेन कायेनागच्छन्ति, किं तर्हि ?
निर्मितेनाधरभूमिकेन ।
तदिच्छया पश्येदिहत्यमिवेति निकायान्तरीयाः ॥
पत्तिरिति शक्यं वक्तुम् । कुशलविपाकत्वेन सुखकल्पत्वात् सुखोपपत्तिरिति
न शक्यं व्यवस्थापयितुम्, चतुर्थेऽपि ध्याने सुखोपपत्तिप्रसङ्ग इति चेत् ? न;
तस्यां भूमौ सुखाभावात् । तस्माद्विचार्यं सम्प्रधार्यमेतदिति भावः ॥ ७१ ॥
एवं शेषा इति । ऋद्ध्या वा यामास्तुषितां गच्छेयुः, यदि ऋद्धिमता
नीयेरन्, देवेन वा तत्रत्येन । समानभूमिकास्तु चातुर्महाराजकायिकास्त्रायस्त्रिंशां
गच्छन्ति । आगतं तूर्ध्वोपपन्नं पश्येदिति । समानभूमिकम्, नोर्ध्वभूमिकमिति ।
प्रथमध्यानोपपन्नो न द्वितीयध्यानोपपन्नमित्यादि ।
तदिच्छयेति । ऊर्ध्वोपपन्नेच्छया । इहत्यमिवेति । इह भवः इहत्यः ।
अधोभूमिक इत्यर्थः । इहत्यमिव पश्येदिति निकायान्तरीयाः । यथा स्प्रष्टव्य-
मिति । उदाहरणमात्रमेतत् । यथाशब्द इत्येतदपि गम्येत ।