अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

५२८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
अथैषां यामादिविमानानां कियत् प्रमाणम् ?
चतुर्णां तावद् यावत्सुमेरुमूर्ध्नः इत्येके। द्विगुणोत्तरमित्यपरे।
प्रथमं तु ध्यानं यावांश्चातुर्द्वीपकः, द्वितीयं यावान् साहस्रश्चूडिको
लोकधातुः, तृतीयं यावान् द्विसाहस्रः, चतुर्थं यावांस्त्रिसाहस्र इत्येके।
प्रथमादीनि साहस्रादिपरिमाणानि, चतुर्थं त्वपरिमाणमित्यपरे ॥ ७२ ॥
अथ कोऽयं साहस्रचूडिको लोकधातुः, को द्विसाहस्रः, त्रिसाहस्रो वा ?
चतुर्द्वीपकचन्द्रार्कमेरुकामदिवौकसाम् ।
ब्रह्मलोकसहस्रं च साहस्रश्चूडिको मतः ॥ ७३ ॥
सहस्रं जम्बूद्वीपानां पूर्वविदेहानाम् अपरगोदानीयानामुत्तरकुरुणाम्, सहस्रं
सूर्याणां चन्द्राणां सुमेरूणाम्, सहस्रं चातुर्महाराजकायिकानां देवानां यावत्
परनिर्मितवशवर्तिनाम्, सहस्रं ब्रह्मलोकानाम्—अयमुच्यते साहस्रश्चूडिको
लोकधातुः।
तत् सहस्रं द्विसाहस्रो लोकधातुस्तु मध्यमः ।
तेषां चूडिकानां लोकधातूनां सहस्रं द्विसाहस्रो मध्यमो लोकधातुः।
तत् सहस्रं त्रिसाहस्रः,
तेषां द्विसाहस्राणां लोकधातूनां सहस्रं त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुः ।
एष हि कृत्स्नः—
समसंवर्तसम्भवः ॥ ७४ ॥
समं संवर्तते, समं विवर्तते। सम्भवो हि विवर्त इत्युत्तरत्र व्याख्यास्यामः
चतुर्णां कामावचराणां यामादिस्थानानाम्। द्विगुणोत्तरमिति। यामस्थानं
द्विगुणं तुषितस्थानमित्यादि । चतुर्थं त्वपरिमाणमिति। तारकावदतलवाटव-
प्रतिबद्धविमानत्वादपरिमाणत्वसम्भव इत्यभिप्रायः ॥ ७२ ॥
सहस्रं ब्रह्मलोकानामिति । ब्रह्मकायिक-ब्रह्मपुरोहित-महाब्रह्मणामित्यर्थः ।
लोके तथा प्रतीतत्वात् ।
“चूडिकः” इति । महतो लोकधातोश्चूडाभूतत्वाच्चूडिक इत्युच्यते ।
सम्भवो हि विवर्त्त इति। विविधवर्त्तनं विवर्त्तः। विविधा वर्तन्तेऽस्मिन्निति
१. व्याख्यास्यते—का० ।