अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

५२६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
कथं कृत्वा ? सन्ति सत्त्वाः प्रत्युपस्थितकामाः प्रत्युपस्थितेषु कामेष्वैश्वर्यं
वशे वर्तयन्ति । तद्यथा—मनुष्याः, तदेकत्याश्च देवाः । ते पुनश्चत्वारो देव-
निकायाः ।
सन्ति सत्त्वा निर्मितकामा निर्माय कामानैश्वर्यं वशे वर्तयन्ति । तद्यथा—
देवा निर्माणरतयः ।
सन्ति सत्त्वाः परनिर्मितकामाः परनिर्मितेषु कामेष्वैश्वर्यं वशे वर्त्तयन्ति ।
तद्यथा—देवाः परनिर्मितवशवर्तिनः ।
ता एता यथोत्पन्नपरिभोगित्वात्, यथेच्छात्मनिर्मितपरिभोगित्वाद्, यथे-
च्छात्मपरनिर्मितपरिभोगित्वाच्च तिस्रः कामोपपत्तय इत्युच्यन्ते ॥
रूपधातौ तु—
सुखोपपत्तयस्तिस्रो नवत्रिध्यानभूमयः ॥ ७१ ॥
त्रिषु ध्यानेषु या नव भूमयः तास्तिस्रः सुखोपपत्तयः । ते हि देवा
विवेकजेन समाधिजेन च प्रीतिसुखेन च निष्प्रीतिकेन च सुखेन सुखं विहरन्तो
दीर्घमध्वानं तिष्ठन्ति । अत एता निर्दुःखदीर्घसुखत्वात् सुखा उपपत्तयः सुखोप-
पत्तयः । ध्यानान्तरोत्पत्तौ तु प्रीतिसुखाभावात् सुखोपपत्तित्वं विचार्यम् ॥ ७१ ॥
ते पुनश्चत्वारो देवनिकाया इति । चातुर्महाराजकायिका यावत् तुषिताः ।
यथोत्पन्नप्रतिभोगः, स एषामस्तीति यथोत्पन्नपरिभोगिनः, तद्भावस्तस्मात् ।
यथेच्छात्मनिर्मितम्, तस्य परिभोगः पूर्ववत् । यथेच्छात्मपरनिर्मितपरिभोगित्वा-
दिति । आत्मना परेण च निर्मिते यथेच्छात्मपरनिर्मिते, तयोः परिभोगः पूर्व-
वत् । यथेच्छपरनिर्मितपरिभोगित्वादिति केचित् पठन्ति । तत्र तावदेवं विग्रहः—
परनिर्मितं यथेच्छं परनिर्मितं तस्य परिभोग इति पूर्ववत् । निर्माणरतीनां
परनिर्मितान् कामान् परिभोक्तुं न समृद्ध्यति । तदेवं परनिर्मितवशवर्त्तिनां
निर्माणरतिभ्यो निश्शेषः प्रदर्शितो भवति । बाह्यरूपपादिविषयनिर्माणं चात्र
वेदितव्यम् ।
विवेकजेन प्रथमध्यानभूमिकेनाकुशलविविक्तत्वात् । समाधिजेन च द्वितीय-
ध्यानभूमिकेन वितर्कविचारविगमात् । प्रीतिसुखेनेति । प्रीतिलक्षणेन सुखेन ।
निष्प्रीतिकेन च सुखेन सौमनस्यविगमात् । सुखं विहरन्त इति । सुखमिति
क्रियाविशेषणम् । सुखोपपत्तित्वं विचार्यमिति । सुखाभावान्न ध्यानान्तरं सुखोप-