अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम्
कथमग्निना न दह्यन्ते ? अग्नेर्नूनं कर्मभिः कृतावधित्वात्, भूतविशेष-
निवृत्तेर्वा ।
इमे तावदुष्णा अष्टौ महानरका उच्यन्ते ॥
शीता अन्येऽष्टावर्बुदादयः ॥ ५९ ॥
अन्ये शीतानरका अष्टौ । तद्यथा—अर्बुदः, निरर्बुदः, अटठः¹, हहवः,
हुहुवः, उत्पलः, पद्मः, महापद्मश्च ।
तेषां सत्त्वानां तीव्रशीताभिहतानां कायशब्दविकारानुरूपाण्येतानि नामानि।
तेऽप्यस्यैव जम्बूद्वीपस्याधस्तात् महानरकाणां तिर्यक् ।
कुत इयतो जम्बूद्वीपस्याधस्तादवीच्यादीनामवकाशः ? धान्यराशिवदधो
विशाला हि द्वीपाः । अत एव महासमुद्रोऽनुपूर्वनिम्नः ।
इतीमे षोडश नरकाः सर्वे सत्त्वकर्माधिपत्यनिर्वृत्ताः । प्रत्येकं नरकास्तु
स्वैः स्वैः कर्मभिरभिनिर्वृत्ताः। बहूनां सत्त्वानां द्वयोरेकस्य वा। तेषामनेकप्रकल्पो
भेदः स्थानं चानियतम्; नदीपर्वतमरुप्रदेशेष्वन्येषु वाऽधश्च भावात् ।
एष तावन्नरकभाजनानां सन्निवेशः ॥
तिर्यञ्चः स्थलजलाकाशगोचराः । तेषां किल मूलं स्थानं महासमुद्रः, ततो-
ऽन्यत्र विसृता इति ॥
प्रेतानां यमो राजा । तस्य जम्बूद्वीपस्याधस्तात् पञ्चयोजनशतान्तरपरि-
च्छिन्ना राजधानी तेषां मूलस्थानम्, ततोऽन्यत्र विसृताः। केचित् प्रेता महर्द्धिका
देवीमिव श्रियमुद्वहन्ति । शेषा यथा प्रेतावदाने ॥ ५९ ॥
पालानां को विप्रतिबन्धः । एतदुक्तं भवति—तेषामपि तावदानन्तर्यकारिणो
महदानन्तर्यकर्मणो विपाकस्यातिमहतो नरकेष्ववकाशोऽस्ति, किमङ्ग पुनर्न-
रकपालानां यत्कर्म तत् कारणाः कारयतामिति ! कृतावधित्वात् । कृतमर्याद-
त्वान्नरकपालान् प्रति—एते न दग्धव्या इति । भूतविशेषनिवृत्तेर्वा । भूतविशेषा-
स्तादृशास्तेषां कर्मभिरभिनिर्वृत्ताः यत्तेनाग्निना न दह्यन्ते ।
कायशब्दविकारानुरूपाणीति । कायविकारानुरूपाणि—अर्बुदः, निरर्बुदः,
उत्पलः, पद्मः, महापद्मश्चेति नामान्यर्बुदाद्याकारकायत्वात्तत्रत्यानां सत्त्वानाम् ।
शब्दविकारानुरूपाणि—अटठः, हहवः, हुहुव इत्येतानि नामानि । अत एवेति ।
धान्यराशिवदधोविशालत्वात् । बहिरिति नान्तर्गतः ॥ ५९ ॥
१. अटटः—का० ।