अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

५१६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
त एते चत्वार उत्सदा दिग्भेदेन षोडशोच्यन्ते।
अधिकयातनास्थानत्वादुत्सदाः इत्युच्यन्ते। नरकेषु हि पतिता एतेषु
पुनर्यत्यन्ते। आ नरकावरोधादूर्ध्वमेतेषु सीदन्ति, अतस्तदुत्सदा¹ इत्यपरे॥
प्रश्नात् प्रश्नान्तरमुपजायते—किं ते नरकपालाः सत्त्वसंख्याताः, उताहो
नेति ? नेत्येके। कथमिदानीं चेष्टन्ते ? सत्त्वानां कर्मभिर्विवर्तनीवायुवत्²।
यत्तर्हि भदन्तधर्मसुभूतिनोक्तम्—
“क्रोधनाः क्रूरकर्माणः पापाभिरतयश्च ये।
दुःखितेषु च नन्दन्ति जायन्ते यमराक्षसाः”॥ इति।
ये ते यमेनानुशिष्टाः सत्त्वान् नरकस्थानेषु³ प्रक्षिपन्ति त एते यमराक्षसा
उक्ताः, न तु ये कारणाः कारयन्तीति। सत्त्वसंख्याता इत्येके।
तस्येदानीं कर्मणः क्व विपाकः? तेष्वेव नरकेषु हि आनन्तर्यकारिणां
विपाकावकाशस्तत्र तेषां को विप्रतिबन्धः !
अधिकयातनास्थानत्वादुत्सदा इति। उच्छब्दोऽधिकार्थः। अधिकं सीदन्त
अत्रेत्युत्सदाः। पुनर्यतिनदाधिक्यमपरः। नरकेष्विति विस्तरः। अपर इति।
स्थविरमनोरथः। स ऊर्ध्वार्थमुच्छब्दमिति। तेनाह—आ नरकावरोधादवीच्यादि-
नरकावरोधात् ऊर्ध्वमेषु कुक्कुलादिषु सीदन्ति, अतस्तदुत्सदा इति।
प्रश्नात् प्रश्नान्तरमिति। 'षोडशोत्सदाः कतमे' इत्युक्त्वा 'चतुर्थ उत्सदो
वैतरणी, यस्यां सत्त्वा असिशक्तिप्रासहस्तैः पुरुषैरुभाभ्यां तीराभ्यां प्रतिवार्य-
माणादूर्ध्वमपि गच्छन्तः स्विद्यन्ते पच्यन्ते' इति। तस्मादिदं प्रश्नान्तरमुप-
जायते। 'किं ते नरकपाला इति विस्तरः। विवर्तनीवायुवदिति। यथा
विवर्त्तन्यां वायवो भाजनलोकाभिनिवृत्तये चेष्टन्ते, तद्वत् ते भूतभौतिकमात्रा
नरकपाला इति।
यमराक्षसा इति। पापकर्मणः सत्त्वा नरकपाला जायन्त इत्यर्थः।
ये ते यमेनेति। ये ते यमेन देवदूतीयसूत्रोक्तेनानुशासनेनानुशिष्टास्तान्
सत्त्वान् नरकस्थानेषु प्रक्षिपन्ति यमराजधानीनिवासिनः। त एते यमराक्षसा
उक्ताः। न तु ये कारणा यातनाः कारयन्ति असिशक्तिप्रासहस्तादयः। तस्येदानीं
कर्मणः क्व विपाक इति। नरकपालानां नरककृत्यस्य कर्मणः क्व विपाकः।
तेष्वेवेति विस्तरः। येष्वानन्तर्यकारिणां विपाकावकाशस्तेषु नरकेषु तेषां नरक-
१. उत्सदाः—का०। २. ०वायुबीजवत्—का०। ३. नरकेषु—फा०।