अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

― निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् २९
सरणा अपि ।
रणा हि क्लेशाः; आत्मपरव्याबाधनात् । तदनुशयितत्वात् सरणाः,
सास्रववत् । पुनः—
दुःखं समुदयो लोको दृष्टिस्थानं भवश्च ते ॥ ८ ॥
आर्याणां प्रतिकूलत्वाद् दुःखम् समुदेत्यस्माद् दुःखमिति समुदयः ।
लुज्यत¹ इति लोकः । दृष्टिरस्मिंस्तिष्ठत्यनुशयनादिति दृष्टिस्थानम् । भवतीति
भवः । इत्येते सास्रवाणां धर्मांणामन्वर्थपर्यायाः ॥ ८ ॥
रणा हि क्लेशा आत्मपरव्याबाधनादिति । ये ह्यात्मानं परांश्च व्याबाधन्ते
ते रणाः, युद्धानीत्यर्थः । तथैव च क्लेशा रणा उच्यन्ते । तदनुशयितत्वा-
दिति । तैरनुशयिता उपसेविता इत्यर्थः । अथ वा—अनुशयिनः कृतास्तैरनु-
शयिनः, तद्भावस्तदनुशयितत्वम्, तस्मात् = तदनुशयितत्वात् । अथ वा—
तेषामनुशयितत्वम्, तस्मात् । सरणाः सास्रववत् । सास्रवत्वे यद्व्याख्यानं
तदेवास्य वक्तव्यम् । आर्याणां प्रतिकूलत्वाद् दुःखम् इति । संस्कारदुःखतयार्याणां
तन् प्रतिकूलम् । समुदेत्यस्मात् दुःखमिति समुदय इति । हेतुभूताः स्कन्धाः
समुदयः, फलभूताः स्कन्धा दुःखमिति वर्णयन्ति । लुज्यत इति लोकः इति ।
“अस्मिन्नेव रोहिताश्व व्याममात्रे कलेवरे लोकं प्रज्ञापयामि लोकसमुदयं च”
( अं० नि० २. ४८ ) इति सूत्रम्, “लुज्यते प्रलुज्यते तस्माल्लोकः” ( सं०
नि० ४. ५२ ) इति च भगवतैवोक्तम् । लुज्यते विनश्यतीत्यर्थः । लुजिरिह
गृहीतः, न लोकिः । नैरुक्तेन तु विधानेन गकारस्य स्थाने ककारः कृतः,
तस्माल्लोक इति भवति । दृष्टिरस्मिंस्तिष्ठतीति । “ये केचिद् भिक्षव आत्मत
आत्मीयतश्च समनुपश्यन्ति न इमानेव पञ्चोपादानस्कन्धानात्मत आत्मीय-
तश्च समनुपश्यन्ति” ( ) इति वचनादुपादानस्कन्धाः दृष्टिस्थानम् ।
भवतीति भवः इति । सास्रवा एव धर्मा भवशब्देनोक्ताः; “भवः कतमः ?
पञ्चोपादानस्कन्धाः” ( ) इति वचनात् । एते च दुःखादयः शब्दा
मार्गसत्येऽपि प्रसज्यन्ते, मार्गसत्यमपि हि संस्कारदुःखतया दुःखम्, समनन्तर-
प्रत्ययादिभावेन चास्मात् सास्रवं वस्तु समुदेति, लुज्यते च, दृष्टिश्च तदालम्बते,
भवति च तदुत्पद्यत इत्यर्थः ? नैष दोषः; रूढिं ह्यपेक्षते शब्दप्रवृत्तिः । ये धर्माः
१. लक्ष्यत—का० ।