अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४५० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
स्कन्धिका अवस्था द्वादशाङ्गानि” इति । एतदुक्तं भवति । सूत्रेऽन्यथानिर्देशाद्—
“अविद्या कतमा ? यत्तत् पूर्वान्तेऽज्ञानम्” ( ) इति विस्तरेण ।
यच्च नीतार्थं न तत् पुनर्नेयं भवतीति नैष सूत्रार्थः । न वै सर्वं निर्देशतो
नीतार्थं भवति । यथाप्रधानं चापि निर्देशाः क्रियन्ते । तद्यथा हस्तिपदोपमे—
“पृथिवीधातुः कतमः ?” इत्यधिकृत्याह—“केशा रोमाणि” ( )
इति । सन्ति च तत्रान्येऽपि रूपादयः । एवमत्रापि यथाप्रधानं निर्देशः
स्यात् ।
अनुपसंहार एषः । न हि तत्र केशादयः पृथिवीधातुना निर्दिश्यन्ते,
यत एषामपरिपूर्णो निर्देशः स्याद्; अपि तु केशादिभिरेव पृथिवीधातुः१ निर्दिश्यते ।
न च केशादीनभ्यतीत्याप्यस्ति पृथिवीधातुरिति सम्पूर्ण एवास्य निर्देशः ।
एवमिहाप्यविद्यादीनां परिपूर्ण एव निर्देशः, न सावशेषः ।
प्रतीत्यसमुत्पादो न प्रतीत्यसमुत्पन्ना इत्येवमाद्याः । पूर्वान्तेऽज्ञानमिति । यस्माद-
विद्यैवोक्ता नान्ये स्कन्धास्तस्मादविद्यैवाङ्गमिति ।
नीतार्थमेतदिति दर्शयति । नीतार्थमिति विभक्तार्थम् । हस्तिपदोपमे सूत्रे ।
सन्ति च तत्रान्येऽपि रूपादय इति । तेषु केशरोमादिषु । न पृथिवीधातुमेवेति ।
एवमत्रापि यथाप्रधानं निर्देशः स्यादिति । एवमत्रापि प्रतीत्यसमुत्पादसूत्रे द्वाद-
शसु पञ्चस्कन्धिकास्ववस्थासु यत्र यस्य प्राधान्यं तत्र तस्य निर्देशः स्यात् ।
अविद्याप्रधानायामविद्येति निर्देशः स्यात्, संस्कारादिप्रधानास्ववस्थासु
संस्कारादीनां निर्देशः स्यात् । सन्ति च तत्रान्येऽपि रूपवेदनादयो धर्मा इति ।
नहि तत्रेति विस्तरः । नहि तत्र सूत्रे केशादयः पृथिवीधातुना निर्दिश्यन्ते-
केशादयः कतमे ? पृथिवीधातुरिति । यत एषां केशादीनामपरिपूर्णो निर्देशः
स्यात् । सन्ति हि तत्रान्येऽपि रूपादय इति । रूपादिस्वभावा अपि केशादयो
न केवलं पृथिवीधातुस्वभावा इति । अपि तु केशादिभिरेव पृथिवीधातुर्नि-
र्दिश्यते—पृथिवीधातुः कतमः ? केशरोमाणीति । न च केशादीनभ्यतीत्या
प्यतिक्रम्याप्यस्ति पृथिवीधातुरध्यात्मिक इति सम्पूर्ण एवास्य पृथिवीधातो
निर्देशः । एवमिहाप्यविद्यादीनाम् । एवमिहापि सूत्रेऽविद्यासंस्कारविज्ञानादीनां
परिपूर्ण एव निर्देशोऽयम्, न सावशेषः ।
१. ०तत्र—का० ।