अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४४५
कथमयोनिशोमनस्कारस्योपादानेऽन्तर्भावः ? यदि सम्प्रयोगात्, तृष्णा-
ऽविद्ययोरपि तस्यान्तर्भावः १ प्राप्नोति । सत्यपि चान्तर्भावे २कथमयोनिशोमन-
स्कारो हेतुरविद्याया इति विज्ञापितं भवति२ । यदि ह्यन्तर्भावेनैव३ हेतुफलभावो
विज्ञायते, तृष्णाऽविद्ययोरपि तर्हि तत्रान्तर्भावादङ्गान्तरत्वं शक्यमकर्तुम् ।
अन्यः पुनराह—अयोनिशोमनस्कारो हेतुरविद्याया उक्तः सूत्रान्तरे ।
स चापि स्पर्शकाले निर्दिष्टः, “चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते आविलो
मनस्कारो मोहजः” इति । वेदनाकाले चावश्यमविद्यया भवितव्यम् ; “अविद्या-
आचार्य आह—कथमिति विस्तरः । कथमयोनिशोमनस्कारस्योपादानेऽन्त-
र्भावः । न ह्ययोनिशोमनस्कार उपादानस्वभावः । यदि सम्प्रयोगात् । यद्ययोनि-
शोमनस्कार उपादानेन सम्प्रयुज्यते इत्यतो भगवतोऽस्योपादानेऽन्तर्भाव इष्यते ।
तृष्णाविद्ययोरपि प्रतीत्यसमुत्पादाङ्गयोस्तस्यायोनिशोमनस्कारस्यान्तर्भावः प्राप्नोति ।
तृष्णाविद्याभ्यामपि ह्यसौ सम्प्रयुज्यत इति । ततश्चैवं वक्तव्यं स्यात्—स चेहाप्य-
विद्यातृष्णोपादानान्तर्भूतत्वादुक्तो भवतीति । न त्वेवं वक्तव्यम्—स चेहाप्युपा-
दानान्तर्भूतत्वादुक्तो भवतीति । नैवमुपादानान्तर्भावावधारणं कर्तव्यमित्यभि-
प्रायः । सत्यपि चान्तर्भाव इति । असम्भवं तमन्तर्भावमभ्युपेत्य ब्रूमः ।
कथमयोनिशोमनस्कारो हेतुरविद्याया इति विज्ञापितं भवति । नहि तथा सूत्रे
वचनमस्ति । यदि ह्यन्तर्भावेनेति विस्तरः । यदि यस्मादुपादानेऽन्तर्भवत्ययो-
निशोमनस्कारः, तस्मादयोनिशोमनस्कारो हेतुरविद्याया इति विज्ञापितं भवति,
न च तदङ्गान्तरं वक्तव्यम्; उपादानवचनादेव तत्सिद्धेः । तृष्णाविद्ये अपि
तर्ह्युपादानेऽन्तर्भवतः । अतस्तयोरपि तत्रान्तर्भावादङ्गान्तरत्वं शक्यमकर्तुम् ।
उपादानवचनादेव तत्सिद्धेः । उक्ते च पृथक् तृष्णाविद्याङ्गे । तस्मादपरिहार
एषः ।
अन्यः पुनराहेति । भदन्तश्रीलाभः । अयोनिशोमनस्कारो हेतुरविद्याया
उक्तः सूत्रान्तर इति । सहेतुसप्रत्ययसनिदानसूत्रे । “अविद्यापि भिक्षवः सहे-
तुका सप्रत्यया सनिदाना” इति विस्तरेण । स चापि इति विस्तरः । स चाप्य-
योनिशोमनस्कारः स्पर्शकाले निर्दिष्टः । कथम् ? इत्याह—चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि
चोत्पद्यते आविलो मनस्कारो मोहज इति । स्पर्शकालो योऽयं चक्षुर्विज्ञानोत्पत्ति-
कालः । आविलो मनस्कारः, अयोनिशः प्रवृत्तत्वान्मोहजत्वाद्वा । मोहाज्जातो
१-१. ०र्भावप्रसङ्गः । २-२. कथमेवं ज्ञापितं भवत्ययोनिशोमनस्कार-
३. तर्ह्य—का० । हेतुका अविद्येति—का० ।