अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

संस्पर्शजं वेदितं प्रतीत्योत्पन्ना तृष्णा” ( ) इति सूत्रान्तरात् ।
तदेवं¹ स्पर्शकाले भवन्नयोनिशोमनस्कारो वेदनासहवर्त्तिन्या अविद्यायाः प्रत्यय-
भावेन सिद्ध इति नास्यहेतुकत्वमविद्यायाः । न चाङ्गान्तरमुपसंख्येयम् । न
चाप्यनवस्थाप्रसङ्गः; तस्याप्ययोनिशोमनस्कारस्य पुनर्मोहजवचनादाविलो मनस्कारो
मोहज इति ।
तत्तह्येतदन्यत्रोक्तमिह पुनर्वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । कथमनुच्यमानं
गम्यते ? युक्तितः । कया युक्त्या ? न हि निरविद्या वेदना तृष्णायाः प्रत्ययी-
भवत्यर्हताम्, न चाविपरीतः स्पर्शः क्लिष्टाया वेदनायाः, न च पुनर्निरविद्यस्या-
र्हतः² विपरीतः स्पर्शः³ इत्यनया युक्त्या ।
मोहज इति । अविद्यासंस्पर्शजं वेदितमिति । अविद्यासम्प्रयुक्तात् संस्पर्शाज्जा-
तमविद्यासंस्पर्शजं वेदितम् । यत्र वेदितमविद्यासंस्पर्शजम्, अवश्यं तत्राविद्या
सम्प्रयुज्यते । न हि वेदितमसम्प्रयुक्तमविद्यया तृष्णाहेतुर्भवति । तदेवं स्पर्शकाले
भवन्नयोनिशोमनस्कारो वेदनासहवर्त्तिन्या अविद्यायाः प्रत्ययभावेन सिद्ध इति ।
ज्ञापितमिदं भवति--अयोनिशोमनस्कारहेतुकाऽविद्येति । अतो नास्त्यहेतुकत्वम-
विद्यायाः । अन्योऽन्यहेतुकत्वात् । न चाङ्गान्तरमुपसंख्येयं द्वादशभ्यो-
ऽन्यत्, यस्मात् स्पर्शकाले भवन्नयोनिशोमनस्कारो वेदनासहवर्त्तिन्या अवि-
द्यायाः प्रत्ययभावेन सिद्ध इति । न चाप्यनवस्थाप्रसङ्गः, तस्याप्ययोनिशोमनस्कारस्य
पुनर्मोहजवचनात् आविलो मनस्कारो मोहज इति । तदेतच्चक्रकमुक्तं भवति--
अयोनिशोमनस्कारादविद्या, अविद्यायाश्चायोनिशोमनस्कार इति ।
एवं पुनः परिहारमाचार्यः सदोषं पश्यंस्तस्य दोषस्याभिव्यक्त्यर्थं प्रसङ्ग-
मारभते—तत्तर्हीति विस्तरः । तद्यथोक्तमयोनिशोमनस्कारो हेतुरविद्याया
इति विस्तरेण सूत्रतो युक्त्या वा, तर्हीत्यर्थान्तरविवक्षायाम्, इदानीमर्थ इति
भगवद्विशेषः । एतदन्यत्र सूत्र उक्तमिह पुनः प्रतीत्यसमुत्पादसूत्रे वक्तव्यम् । न
वक्तव्यं इति भदन्तश्रीलाभः । कया युक्त्या ? इति पृष्टो भदन्त श्रीलाभ आह—न
हीति विस्तरः । अर्हतामस्ति वेदना । न च सा तृष्णायाः प्रत्ययीभवति । सा
विद्यैव वेदना तृष्णाप्रत्यय इति गम्यते । न चाविपरीतस्पर्शः क्लिष्टाया वेदनायाः ।
प्रत्ययीभवति इति प्रकृतम् । न च पुनर्निरविद्यस्यार्हतो विपरीतः स्पर्श इति ।
स्पर्शोऽपि साविद्य एवेति गम्यते यो वेदनायाः प्रत्यय उक्तः प्रतीत्यसमुत्पाद-
सूत्रे, अविद्या चास्य स्पर्शस्य हेतुरिति गम्यते—इत्यनया युक्त्या प्रतीत्य-
१ अतः—का० । २. अर्हतः स्पर्शो—का० । ३ का० पुस्तके नास्ति ।